VI
EN
Vùng đất “Sinh Dược” và ký ức về một làng thuốc cổ
Xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn (Ninh Bình) không chỉ được biết đến là cửa ngõ phía bắc của quần thể danh thắng Tràng An - Bái Đính, mà còn là vùng đất mang dấu ấn đặc biệt của nghề thuốc và cây dược liệu. Theo các tư liệu dân gian và ghi chép địa phương, từ thời Lý, khu vực này đã nổi tiếng là nơi có nhiều cây thuốc quý mọc tự nhiên trên các triền núi đá vôi và vùng bán sơn địa.
Truyền thuyết kể rằng Thiền sư - danh y Nguyễn Minh Không trong hành trình tìm dược liệu chữa bệnh cho vua Lý Thần Tông đã dừng chân tại đây. Nhận thấy thảo dược sinh sôi phong phú, ông gọi vùng đất này là “Sinh Dược” - nơi cây thuốc sinh trưởng, nuôi dưỡng con người.
Thôn Sinh Dược nằm dưới chân núi Bái Đính
Nơi đây có nhiều cây thuốc quý tự nhiên được Thiền sư Nguyễn Minh Không đặt tên là Sinh Dược
Trong thời gian tu tập tại đây, ông lập nên chùa Bái Đính, đồng thời truyền lại cho dân làng những kinh nghiệm sử dụng thảo dược trong đời sống và chữa bệnh. Tên gọi Sinh Dược theo thời gian trở thành tên làng, tên xóm, in sâu vào ký ức cộng đồng như một sự khẳng định về căn cốt nghề nghiệp của cư dân địa phương.
Trải qua nhiều thế kỷ, Gia Sinh không hình thành một làng nghề thuốc theo nghĩa hành chính, nhưng tri thức về cây thuốc vẫn âm thầm được lưu truyền trong dân gian: từ cách nhận biết thảo dược, thu hái theo mùa, đến phơi sấy, ngâm, nấu, sắc. Chính lớp tri thức bản địa ấy đã trở thành mạch ngầm bền bỉ, để rồi khi điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi, nó có cơ hội được tổ chức lại và bước sang một giai đoạn phát triển mới.
Ngày nay, thôn Sinh Dược đã phát triển thành mô hình hợp tác xã Sinh Dược
Gìn giữ tri thức bản địa và phát triển sản phẩm dược liệu trong đời sống hiện đại
Trong bối cảnh Tây y ngày càng phổ biến, tại thôn Sinh Dược, nhiều gia đình vẫn duy trì thói quen sử dụng thảo dược quanh nhà như một phương thức phòng và trị bệnh lành tính. Những kinh nghiệm dân gian được truyền qua nhiều thế hệ không chỉ đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe thường nhật, mà còn phản ánh lối sống gắn bó với thiên nhiên và môi trường địa phương.
Từ nền tảng ấy, Hợp tác xã (HTX) Sinh Dược được thành lập, từng bước tổ chức lại nghề truyền thống theo hướng bài bản và hiện đại hơn. Thay vì sản xuất nhỏ lẻ, tự phát, HTX hướng tới xây dựng chuỗi giá trị dược liệu khép kín, từ nguyên liệu đến thành phẩm. Các sản phẩm được phát triển nhằm phục vụ đời sống hằng ngày với nguyên liệu có nguồn gốc tự nhiên, không hóa chất độc hại, thân thiện với môi trường như xà phòng, muối tắm, muối ngâm, dầu tắm, nước giặt.
Các sản phẩm làm từ dược liệu do HTX tự sản xuất
Song song với hoạt động sản xuất, HTX Sinh Dược còn định hướng xây dựng không gian du lịch sinh thái kết hợp trình diễn nghệ thuật dân gian và các dịch vụ chăm sóc sức khỏe bằng phương thức cổ truyền. Thảo dược vì thế không chỉ hiện diện trong sản phẩm tiêu dùng, mà còn trở thành một phần của trải nghiệm văn hóa, góp phần kể câu chuyện về vùng đất và con người Gia Sinh.
Nguyên liệu làm nên các sản phẩm Sinh Dược chủ yếu có nguồn gốc từ thiên nhiên. Một số được chứng nhận hữu cơ theo các tiêu chuẩn quốc tế, một số khác được nuôi trồng và chế biến tại địa phương, kết hợp với những nguyên liệu công nghiệp cần thiết để đảm bảo tính tiện dụng. Nhờ chú trọng quy trình và chất lượng, các sản phẩm của HTX đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao, tạo được chỗ đứng nhất định trên thị trường.
Nghề truyền thống làm tranh từ lá bồ đề
Bên cạnh các sản phẩm dược liệu, HTX Sinh Dược còn phát triển nghề làm tranh từ lá bồ đề - một hướng đi độc đáo kết nối thủ công mỹ nghệ với giá trị tâm linh và văn hóa Phật giáo. Nguyên liệu là những chiếc lá bồ đề đã trưởng thành, được thu hái khi gân lá đủ dày và chắc để giữ được hình dạng sau xử lý.
Khu vực trưng bày những tác phẩm tranh làm từ lá bồ đề tại HTX Sinh Dược
Lá sau khi hái được rửa sạch, ngâm trong nước vôi trong nhiều tuần để phần thịt lá mục dần, chỉ giữ lại phần phần “xương lá” mỏng manh nhưng cũng quý giá nhất. Khi quá trình này hoàn tất, người thợ dùng bàn chải mềm làm sạch từng chiếc xương lá rồi phơi khô tự nhiên. Tùy theo ý tưởng sáng tác, xương lá có thể được giữ nguyên màu trắng ngà hoặc nhuộm màu để tạo chiều sâu thị giác.
Lá được chải sạch, nhuộm màu rồi phơi khô
Ép plastic để làm thành những món quà lưu niệm
Công đoạn tạo hình là bước đòi hỏi nhiều kỹ thuật và cảm nhận thẩm mỹ nhất. Các xương lá được ghép, sắp đặt hoặc thêu tay để hình thành bố cục tranh hoàn chỉnh, từ các họa tiết Phật giáo, hoa sen đến phong cảnh và biểu tượng văn hóa truyền thống. Với chất liệu mong manh, mỗi tác phẩm hoàn thiện là kết tinh của thời gian, sự kiên nhẫn và tay nghề thủ công, đồng thời mở ra một hướng tiếp cận mới cho thảo dược và lá cây trong sáng tạo đương đại.
Lá bồ đề được xếp thành những bức tranh đa dạng, từ Phật giáo, phong cảnh đến biểu tượng văn hoá
Hoặc được thêu thành những tác phẩm trưng bày có giá bán từ 800 nghìn đến 1,6 triệu đồng
Kết nối truyền thống với tương lai bền vững
Điểm đáng chú ý của HTX Sinh Dược không chỉ nằm ở hiệu quả kinh tế, mà còn ở cách đơn vị này định vị vai trò của mình trong phát triển bền vững: khai thác dược liệu gắn với bảo tồn, sản xuất gắn với trách nhiệm môi trường, kinh doanh gắn với lợi ích cộng đồng.
Trong những năm gần đây, HTX bắt đầu kết hợp sản xuất với các hoạt động tham quan, trải nghiệm, giới thiệu quy trình làm thảo dược cho du khách. Với lợi thế nằm gần các tuyến du lịch trọng điểm của Ninh Bình, Gia Sinh có điều kiện để dược liệu không chỉ là sản phẩm tiêu dùng mà trở thành một phần của câu chuyện du lịch văn hóa - sinh thái.
Hiện tại, HTX đã xây dựng chỗ đứng riêng trên thị trường với những sản phẩm đạt chất lượng OCOP 4 sao
Nhìn lại hành trình từ một vùng đất được truyền thuyết gọi tên “Sinh Dược” đến sự ra đời và phát triển của HTX Sinh Dược hôm nay, có thể thấy rõ sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại. Truyền thống không bị đóng khung trong hoài niệm, mà được làm mới bằng tư duy hợp tác, khoa học và thị trường. Trong bối cảnh nông thôn Việt Nam đang tìm kiếm những mô hình phát triển bền vững, HTX Sinh Dược là một ví dụ cho thấy khi tri thức bản địa được trân trọng và đặt đúng vị trí, nó hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho những giá trị kinh tế và xã hội lâu dài.
