VI
Gần đây, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua nghị quyết “Correct the Map”, khuyến khích thế giới nhìn lại cách mình đang vẽ bản đồ. Những phép chiếu bản đồ được sử dụng qua nhiều thế hệ có thể làm thay đổi cảm nhận của chúng ta về kích thước tương đối của các vùng đất, đặc biệt khiến châu Phi và những khu vực gần xích đạo hiện ra nhỏ hơn thực tế. Một tấm bản đồ chính xác hơn không làm thay đổi địa lý của thế giới, nhưng có thể thay đổi cách con người nhìn thế giới.
Malta, hòn đảo nhỏ giữa Địa Trung Hải, trên bất cứ tấm bản đồ nào, vẫn là một chấm nhỏ. Nhưng hòn đảo ấy không chỉ được làm nên bởi những bức tường thành, những nhà thờ hay những con phố cổ. Những người đến học, đến làm việc, đến sinh sống, những người chỉ ghé qua rồi rời đi, tất cả đều đang để lại một lớp dấu vết mới trong đời sống nơi đây.
Các mái nhà san sát màu vàng mật ong vươn mình dưới nắng
THỚ ĐÁ: KHI MẶT ĐẤT GIỮ LẠI THỜI GIAN
Malta trước hết gây ấn tượng bằng đá. Một thứ đá vôi vàng nhạt như phấn ong xuất hiện gần như khắp nơi, từ những công trình cổ đến những bức tường thành, từ nhà thờ đến những dãy nhà bình thường trên phố. Ánh nắng Địa Trung Hải làm màu đá thay đổi theo từng thời điểm trong ngày, lúc nhạt như bụi, lúc vàng sẫm, lúc gần như hòa vào màu của buổi chiều.
Con người đi qua, triều đại thay đổi, ngôn ngữ thay đổi, những lá cờ từng tung bay trên thành quách cũng lần lượt biến mất, còn đá vẫn nằm đó. Lịch sử Malta vì thế hiện ra giống một địa tầng hơn là một dòng niên đại cần ghi nhớ.
Khẩu đại bác cổ trên pháo đài Valletta hướng ra cảng
Tượng đài Người lính Vô danh trong Vườn Hạ Barrakka
Người Phoenicia từng đến đây, rồi Carthage, La Mã, người Arab, người Norman, các Hiệp sĩ Thánh Gioan và sau đó là người Anh lần lượt để lại dấu vết. Những lớp ấy không hoàn toàn nằm tách biệt. Chúng chồng lên nhau, va vào nhau, đôi khi xóa đi một phần dấu vết cũ nhưng cũng có lúc giữ lại nó dưới một hình thức khác.
Đi giữa Valletta, Mdina hay những khu dân cư cổ, cảm giác như đang đọc một thứ văn bản không được viết bằng giấy. Nó nằm trên mặt tường, dưới chân đường, trong cách một con phố mở ra trước biển. Đó là thứ trầm tích khiến Malta trở nên lớn hơn rất nhiều so với diện tích của mình.
Pháo đài St. Angelo sừng sững giữa biển khơi với lá cờ đỏ trắng tung bay
THỚ NGƯỜI: MALTA NHƯ MỘT BỨC TRANH THU NHỎ
Những người đang sống ở Malta hôm nay cũng đang để lại dấu vết của mình. Họ đến từ nhiều quốc gia, nói những ngôn ngữ khác nhau, mang theo những thói quen và câu chuyện riêng. Có người đến học, có người làm việc, có người ở lại lâu hơn dự định.
Trên những con phố Malta, có người rõ ràng là dân địa phương, có người dường như đến từ châu Âu, châu Phi hay những vùng đất rất xa. Có sinh viên, người lao động, những người mở cửa hàng, nhân viên phục vụ, du khách kéo vali trên phố và những người dường như đã chọn Malta làm nơi ở lâu dài.
Họ tạo nên một bức tranh rất khác với Malta trên bản đồ. Một hòn đảo nhỏ nhưng những con người sống trên đó lại đến từ nhiều hướng của thế giới. Mỗi người mang theo một giọng nói, một thói quen, một ký ức và đôi khi cả một phần văn hóa của nơi họ đã rời đi.
Khung vòm cổ bằng đá vôi như một ô cửa sổ nhìn vào những dấu tích lịch sử còn vẹn nguyên
Chuông đồng lớn nhất Malta rung lên mỗi buổi trưa, tri ân hơn 7.000 người đã mất trong Thế chiến II
Nhà thờ với mái vòm sừng sững giữa lòng phố, tiếng chuông mỗi chiều lan tỏa như một nhịp đập của Malta.
Nhà thờ chính tòa Đức Mẹ Lên Trời (Gozo Cathedral) trên đỉnh Citadel, có từ năm 1716, gần 85% người dân Malta theo Công giáo Roma
THỚ VĂN HÓA: NHIỀU NGƯỜI ĐI QUA, MỘT NƠI Ở LẠI
Ngôn ngữ Maltese chính là một trong những dấu vết rõ nhất của lịch sử. Nó thuộc nhóm ngôn ngữ Semitic nhưng được viết bằng mẫu tự Latin, mang trong mình những ảnh hưởng lâu dài từ tiếng Arab, tiếng Sicily, tiếng Italy và tiếng Anh. Chỉ riêng việc một ngôn ngữ có thể chứa trong nó nhiều lớp giao tiếp như vậy cũng đủ cho thấy văn hóa hiếm khi được tạo thành từ một đường thẳng.
Những người đến rồi đi để lại từ ngữ, âm thanh, cách gọi tên sự vật; những thế hệ sau tiếp nhận, biến đổi và sử dụng chúng theo cách của mình. Một vùng đất vì thế có thể mang nhiều dấu vết cùng lúc mà không nhất thiết phải đánh mất bản sắc.
Con đường lát đá gồ ghề chạy dài giữa hai dãy nhà với những ban công khép kín nhiều màu sắc
Người đi bộ thong thả trên vỉa hè lát đá, tạo nên nhịp sống chậm rãi giữa những bức tường cổ
Tòa nhà cổ với những ô cửa chớp đỏ thẫm bám chặt bức tường đá vàng
Một nữ tu đứng sau cánh cổng dinh thự đá vàng
Văn hóa Malta còn nằm trong tiếng chuông nhà thờ, những thánh đường lớn giữa phố, những lễ hội tôn giáo và những cuộc festa mà cộng đồng cùng tham dự. Công giáo giữ một vị trí sâu trong đời sống Malta. Những lá cờ, tượng thánh, ánh đèn, âm nhạc và tiếng người trong ngày lễ khiến lịch sử không còn nằm trong sách. Nó bước ra đường phố và trở thành một phần của đời sống đương đại.
Ở Malta, văn hóa không phải một thứ được cất giữ nguyên vẹn sau tủ kính. Nó giống một lớp đất đang tiếp tục được bồi thêm, trong đó những dấu vết rất cũ vẫn hiện diện bên cạnh những điều rất mới.
