VI
Đầu mùa thu, tôi bắt chuyến xe buýt từ Rimini, thành phố bên bờ Adriatic của nước Ý, đến San Marino. Xuống xe, giữa những quầy hàng lưu niệm, tôi chú ý đến những chiếc nam châm tủ lạnh mang con số 301. Ông già ăn mặc lịch sự bán hàng ở đó giải thích cho tôi vài câu rồi chỉ về phía con đường lên núi, nơi những ngọn tháp đang chờ tôi phía trước.
Tôi mua một chiếc, theo thói quen sưu tập vẫn giữ mỗi khi đi qua một vùng đất mới, rồi bỏ vào ba lô. Tôi không ngờ con số 301 lại khiến mình dừng lại lâu hơn trước lịch sử của quốc gia này.
Nhìn trên bản đồ châu Âu, San Marino gần như bị nước Ý nuốt chửng. Lãnh thổ chỉ 61,19 km², nằm hoàn toàn giữa Italy và không giáp biển, nhưng San Marino là một quốc gia có chủ quyền với lịch sử riêng, thể chế riêng và một truyền thống cộng hòa kéo dài qua nhiều thế kỷ. Những đế chế từng đi qua bán đảo Ý đã biến mất, các công quốc và lãnh địa từng chia cắt vùng đất này lần lượt được sáp nhập, còn San Marino vẫn giữ được mình.
Người ta có thể nhìn thấy ba ngọn tháp của họ từ xa, nhưng điều khó nhìn thấy hơn là câu chuyện nằm phía sau những bức tường đá ấy: vì sao một cộng đồng nhỏ trên đỉnh Monte Titano có thể duy trì quyền tự trị lâu đến vậy, và vì sao con số 301 vẫn được đặt trang trọng trong ký ức quốc gia?
Toàn bộ San Marino được xây dựng trên ngọn đồi Monte Titano, nổi bật với ngọn tháp Guaita - công trình cổ xưa nhất chứng nhân cho lịch sử kiên cường nơi đây.
Câu chuyện bắt đầu từ một người thợ đá
San Marino kể về nguồn gốc của mình bằng câu chuyện của Marino, một người thợ đá Kitô giáo đến từ đảo Rab, vùng Dalmatia. Theo truyền thống được quốc gia này lưu giữ, Marino đến Rimini vào năm 257, rồi tìm đến Monte Titano và hình thành một cộng đồng Kitô hữu trên núi. Năm 301 được San Marino xem là năm cộng đồng đầu tiên của nền cộng hòa được hình thành. Ngày 3 tháng 9 hằng năm, quốc gia này vẫn tổ chức ngày Thánh Marino và kỷ niệm ngày thành lập Cộng hòa theo mốc 301.
Nhưng 301 cần được hiểu như một mốc thuộc về truyền thống sáng lập hơn là một sự kiện đã được chứng minh bằng tư liệu đương thời. Chứng cứ văn bản sớm nhất về một cộng đồng có tổ chức trên Monte Titano là Placito Feretrano, một văn bản năm 885 được lưu giữ trong Văn khố Nhà nước San Marino. Khoảng cách gần sáu thế kỷ ấy không làm 301 mất giá trị; ngược lại, nó cho thấy một quốc gia có thể được xây dựng không chỉ bằng những gì lịch sử ghi chép, mà còn bằng ký ức mà cộng đồng lựa chọn để truyền lại.
Quốc kỳ San Marino màu trắng - xanh biểu trưng cho hòa bình - tự do, cùng quốc huy có hình ba ngọn tháp và dòng chữ LIBERTAS
Khu trung tâm hành chính, nơi hai vị Nhiếp chính được bầu chọn để duy trì truyền thống tự quản từ năm 1243 đến nay.
Marino không phải một vị vua, cũng không phải một nhà chinh phục. Hình ảnh được truyền lại là một người thợ đá đi lên núi và sống cùng một cộng đồng nhỏ. Từ đó, “Đất của San Marino”, rồi “Cộng đồng San Marino” và cuối cùng là “Cộng hòa San Marino” hình thành qua nhiều thế kỷ. Năm 1243, hai vị đứng đầu đầu tiên được lựa chọn, tiền thân của hệ thống Captains Regent hiện nay; các bộ luật được hình thành từ thế kỷ XIII và tiếp tục được sửa đổi qua nhiều thời kỳ.
Cộng đồng nhỏ này đã chọn lấy năm 301 làm điểm khởi đầu cho ký ức về mình, rồi qua nhiều thế kỷ biến ký ức ấy thành một truyền thống chính trị có thật. Chính UNESCO cũng nhìn San Marino từ góc độ ấy: giá trị nổi bật của nơi này nằm ở sự liên tục của một nền cộng hòa tự do và truyền thống tự quản đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.
Những bức tường thành cổ kính quanh thành phố, minh chứng cho khả năng phòng thủ tự nhiên và lịch sử bền bỉ của vùng đất này.
Ba ngọn tháp và cách một quốc gia nhỏ giữ lấy mình
Ba ngọn tháp Guaita, Cesta và Montale nằm trên sống Monte Titano, là ba điểm nhấn dễ nhận ra nhất của San Marino. Nhưng Monte Titano không phải chỉ là một phông nền đẹp đặt phía sau thành phố, nó từng là lý do thành phố có thể tồn tại. Một cộng đồng nhỏ nằm trên núi có tầm quan sát rộng, có địa hình phòng thủ tự nhiên và có khả năng kiểm soát những lối tiếp cận từ vùng đồng bằng phía dưới.
Con đường lên núi, hướng về ba ngọn tháp Guaita, Cesta và Montale - biểu tượng bất tử của San Marino.
Ngọn tháp Guaita, công trình phòng thủ cổ xưa nhất, chứng nhân cho sự kiên cường của cộng đồng San Marino qua nhiều thế kỷ.
Lịch sử của San Marino không hề chỉ có những ngày bình yên. Năm 1503, Cesare Borgia chiếm San Marino; năm 1739, Cardinal Giulio Alberoni tìm cách khuất phục cộng đồng trên núi. Cả hai lần, quyền tự trị cuối cùng đều được khôi phục. Nhưng câu chuyện đáng nhớ nhất lại đến từ một người tưởng như chẳng cần phải nhắc đến một quốc gia nhỏ bé như San Marino: Napoleon Bonaparte.
Năm 1797, Napoleon đề nghị mở rộng lãnh thổ San Marino tới tận biển. Một quốc gia chỉ hơn 61 km² được trao cơ hội có thêm đất và một lối ra Adriatic, nhưng người San Marino từ chối, hài lòng với những đường biên giới họ đang có. San Marino dường như hiểu rất sớm rằng thứ cần giữ không phải là diện tích lãnh thổ, mà là quyền tự quyết. San Marino chọn giữ nguyên mình.
Quảng trường Tự do (Piazza della Libertà) với bức tượng của Thánh Marino, trung tâm đời sống chính trị của quốc gia nhỏ bé.
Năm 1849, Giuseppe Garibaldi cùng khoảng 2.000 người đã tìm được nơi trú ẩn tại San Marino khi cuộc đấu tranh thống nhất Italy đang diễn ra. Chính quyền San Marino tìm cách bảo vệ họ mà không để quân Áo tiến vào lãnh thổ.
Chỉ vài bước chân, người ta đi từ nước Ý sang một quốc gia khác, nhưng cảnh quan không thay đổi. Không có hàng rào lớn, không có trạm kiểm soát, không có một dấu hiệu nào đủ mạnh để mắt thường cảm nhận rằng đây là một đường biên giới quốc tế. Điều làm San Marino khác biệt không nằm ở việc nó tách khỏi Italy bằng một bức tường, mà ở chỗ qua nhiều thế kỷ, cộng đồng này vẫn giữ được thiết chế và ý thức rằng họ là một cộng đồng chính trị riêng biệt.
Tầm nhìn từ Monte Titano phóng xuống vùng đồng bằng Emilia-Romagna của Ý, cảnh quan liền mạch không rào cản.
San Marino hôm nay sống như thế nào?
San Marino có khoảng 34.000 cư dân nhưng đón hơn 2,1 triệu lượt khách, nghĩa là số người đi qua đất nước này trong một năm lớn hơn dân số của nó hàng chục lần. Du lịch rõ ràng đã trở thành một phần quan trọng của đời sống, nhưng San Marino không chỉ tồn tại để đón khách.
Phía sau những cửa hàng lưu niệm, nhà hàng và những con đường đông người vào ban ngày vẫn là một xã hội có trường học, công sở, doanh nghiệp, gia đình và những sinh hoạt rất riêng. Người dân ở đây dường như không cần tách mình khỏi lịch sử để sống với hiện tại. Họ ăn uống, làm việc và gặp gỡ nhau ngay giữa một không gian mà du khách đến để tìm về quá khứ.
Những con phố nhỏ ở San Marino
Những tòa nhà cổ kính ở San Marino
Một quán ăn nhỏ xinh đẹp dưới chân núi
Một họa sĩ đường phố ở San Marino
Cửa hàng lưu niệm với vô vàn món quà in hình ba ngọn tháp và dòng chữ San Marino cho du khách mang về.
Khi chuyến buýt cuối cùng đưa tôi rời San Marino, tôi trở lại Rimini với chiếc nam châm tủ lạnh nằm trong ba lô, cạnh những món quà nhỏ từ nhiều vùng đất khác. Con số 301 giờ đã được bật mí. Một món đồ nhỏ, một hành trình nhỏ, một quốc gia nhỏ, nhưng phía sau là một câu chuyện đủ lớn để đi qua những đổi thay của thời gian. Nhỏ trên bản đồ, nhưng không nhỏ trong lịch sử.
