VI
Nằm tại thị trấn San Francisco de Paula, thuộc quận San Miguel del Padrón, cách trung tâm thủ đô Havana (Cuba) khoảng 15-24 km về phía đông nam, biệt thự Finca Vigía (Điểm canh gác) là nơi nhà văn Mỹ Ernest Hemingway đã gắn bó trong suốt hơn hai thập kỷ, từ năm 1939 đến năm 1960.
Finca Vigía là thánh địa sáng tạo rực rỡ nhất của nhà văn, nơi ông hoàn thành những tác phẩm quan trọng nhất của mình. Hơn cả một bảo tàng, đó là một cầu nối văn hóa đặc biệt giữa hai quốc gia vốn có nhiều rào cản địa chính trị.
Di sản của một người Cuba bình dân
Biệt thự Finca Vigía được xây dựng vào năm 1886, do kiến trúc sư người Catalan Miguel Pascual y Baguer thiết kế. Biệt thự nằm trên một đỉnh đồi vốn là trạm gác của quân đội Tây Ban Nha. Tên gọi La Vigía tiếng Tây Ban Nha nghĩa là điểm canh gác.
Trước khi chuyển đến Finca Vigía, khách sạn Ambos Mundos tại trung tâm thủ đô Havana mới là điểm dừng chân yêu thích của Hemingway. Tới năm 1939, khi đã ở lâu dài tại Cuba, Hemingway mới chuyển ra ngoại ô. Lý do chỉ vì người vợ thứ 3 của ông, nhà báo Martha Gellhorn muốn vậy.
Gellhorn đã tìm được trang trại Finca Vigía, lúc đó đang bị bỏ hoang, chỉ có cây Flamboyán và cỏ dại bao phủ. Thoạt tiên vợ chồng Hemingway thuê căn biệt thự. Nhưng tới khi hoàn thành Chuông nguyện hồn ai tại Finca Vigía, Hemingway đã quyết định dùng một phần tiền bản quyền cuốn sách mua toàn bộ khu đất rộng 15 mẫu Anh (khoảng 61.000m2) với giá 12.500 USD vào tháng 12/1940.
Không gian bên trong biệt thự Finca Vigía, nơi Ernest Hemingway đã sống từ giữa năm 1939 đến năm 1960
Sau khi ly hôn với Gellhorn vào năm 1945, Hemingway tiếp tục ở lại Finca Vigia và sau này sống cùng người vợ thứ tư, Mary Welsh Hemingway. Năm 1960, Hemingway rời Cuba.
Sau khi ông qua đời, đã có một cuộc tranh chấp kéo dài giữa Chính phủ Cuba và người vợ thứ tư của Hemingway về quyền sở hữu Finca Vigía. Cuối cùng, hai bên đạt được một thỏa thuận. Mary Welsh Hemingway được quyền lấy lại két sắt của nhà văn, trong đó có các bản thảo viết tay, các tài liệu cá nhân và một số bức tranh quý. Đổi lại, Chính phủ Cuba sẽ nhận quyền sở hữu, quản lý và khai thác ngôi nhà cùng du thuyền Pilar, biến nơi đây thành một Bảo tàng về Hemingway.
Finca Vigía hiện tại vẫn giữ được nội thất từ thời điểm nhà văn rời đi
Trong giai đoạn Chiến tranh Lạnh đầy căng thẳng, việc một nhà văn Mỹ nổi tiếng chọn sống tại một quốc gia đang có nhiều biến động chính trị như Cuba là một điều đặc biệt. Hemingway từng nói ông chọn sống tại Cuba, chứ không phải Mỹ là bởi lối sống tuyệt vời với những con người nồng hậu: "Nếu tôi có thể tìm thấy một nơi nào tương tự như thế này ở Mỹ, tôi sẽ chuyển về đó ngay".
Năm 1954, khi giành giải Nobel Văn học nhờ kiệt tác Ông già và biển cả, trả lời phỏng vấn của đài truyền hình Cuba, ông nói bằng tiếng Tây Ban Nha: "Tôi rất hạnh phúc khi là 'Cuban sato' đầu tiên giành được giải thưởng này”. Trong tiếng lóng của người Cuba, sato thường được dùng để chỉ những chú chó bản địa. Việc tự gọi mình là một Cuban sato là cách Hemingway khẳng định ông tự coi bản thân như một người Cuba bình dị.
Hemingway nhận tin mình đạt giải Nobel Văn học tại Finca Vigía với tác phẩm Ông già và biển cả. Đó có thể là một phần lý do mà nhà văn đã tuyên bố cống hiến huy chương giải thưởng này cho nhân dân Cuba.
Hemingway tự gọi mình là một "Cuban sato", tự coi bản thân như một người Cuba bình dị
Tái sinh không gian của Hemingway
Đã có một thời gian dài, do tranh chấp pháp lý giữa Cuba và bà Mary Welsh Hemingway, Finca Vigía xuống cấp nghiêm trọng. Sau này, Quỹ Di sản Finca Vigía được thành lập, hợp tác với Ủy ban Di sản Văn hóa Quốc gia Cuba để thực hiện dự án bảo tồn, bất chấp những khó khăn vì lệnh cấm vận từ Hoa Kỳ.
Một trong những thành tựu lớn nhất của sự hợp tác này là chương trình số hóa tài liệu văn học.Hơn 10.000 tài liệu giấy, 4.500 bức ảnh cá nhân và 5 cuốn sổ lưu niệm đã được xử lý hóa chất, phục chế và số hóa tại chỗ. Các bản sao kỹ thuật số này sau đó được chuyển giao cho Thư viện John F. Kennedy tại Boston (Mỹ), trong khi các hiện vật gốc vẫn được lưu giữ tại Cuba.
Từ năm 2015 đến năm 2019, các kỹ sư và kiến trúc sư của cả hai nước đã xây dựng một trung tâm phục chế ngay trong khuôn viên trang trại, trang bị hệ thống phòng thí nghiệm bảo quản ướt và khô cùng hệ thống điều hòa kiểm soát độ ẩm chuyên dụng. Năm 2007, Bảo tàng Finca Vigía bắt đầu mở cửa đón khách.
Finca Vigía hiện tại vẫn giữ được nội thất từ thời điểm nhà văn rời đi, cho phép du khách có thể hình dung chân thực về cuộc sống những ngày tháng rực rỡ cũng như biến động nhất của tác giả Ông già và biển cả.
Các gian phòng luôn để cửa rộng mở, nhưng Ban quản lý đã chăng dây không cho du khách bước vào bên trong. Dù vậy, từ phía ngoài, người ta vẫn có thể quan sát trọn vẹn kiến trúc và bài trí bên trong. Những tủ sách cá nhân vẫn còn đầy ắp sách, xuất hiện ở mọi căn phòng. Các bức tường phòng khách được trang trí bằng những chiếc đầu thú nàh văn săn từ các chuyến đi Đông Phi, treo xen kẽ với các bức tranh đấu bò tót của Roberto Domingo và bản sao tác phẩm The Bullfighter của Juan Gris.
Tại phòng ngủ chính, chiếc máy đánh chữ Royal Arrow đặt trên đỉnh cuốn từ điển Webster thể hiện thói quen đứng gõ chữ đặc trưng của Hemingway. Thậm chí, các chi tiết đời thường nhất vẫn được giữ nguyên, như vài chai rượu mạnh uống dở, chiếc ghế bành yêu thích của nhà văn, đôi kính trên bàn trà, trang phục thường ngày, những gạch bút chì ghi lại chiều cao những đứa trẻ nhà Hemingway…
Những kỷ vật đời thường của nhà văn được lưu giữ nguyên vẹn
Thế giới của Hemingway tai Finca Vigía đầy ắp hình ảnh những chú chó mèo. Ông đã viết trong Chuông nguyện hồn ai: "Không loài vật nào có nhiều tự do hơn mèo...". Ở những bức thư gửi bạn bè, ông mô tả chúng bằng những hình ảnh sống động như "nhà máy tiếng grừ grừ" (purr factories) hay "miếng bọt biển tình yêu" (love sponges). Có giai đoạn, biệt thự của ông là nơi sinh sống của hơn 50 chú mèo.
Bà Mary Welsh từng cho xây một toà nhà với trong khuôn viên biệt thự, với mục đích để Hemingway có chỗ yên tĩnh viết văn. Thế nhưng con người của “hội hè miên man” lại thích không gian ồn ào ở nhà chính hơn. Vậy nên ông đã “nhường” toà tháp 3 tầng cho đàn mèo Angora của mình.
Ông cũng nuôi 4 chú chó và coi chúng như những người bạn. Hiện nay, khi đến tham quan khu vườn của bảo tàng, du khách sẽ nhìn thấy bốn ngôi mộ nhỏ giữa khu vực bể bơi bê tông và bệ trưng bày con tàu Pilar. Đây là nơi chôn cất của 4 chú chó cưng của nhà văn là Black, Negrita, Linda và Neron.
Bốn ngôi mộ nhỏ của 4 chú chó cưng của nhà văn là Black, Negrita, Linda và Neron đặt giữa khu vực bể bơi bê tông và bệ trưng bày con tàu Pilar
Biển cả cùng con tàu Pilar
Trong khuôn viên của Finca Vigía người ta đặt con tàu Pilar nổi tiếng của nhà văn, ngay cạnh mộ 4 chú chó cưng của ông. Nhà văn đặt làm Pilar từ xưởng đóng tàu Wheeler Shipyard ở Coney Island, Brooklyn (Mỹ) năm 1934. Ông đặt tên con tàu theo tên gọi của nhân vật nữ trong Chuông nguyện hồn ai, và cũng lấy theo biệt danh người vợ thứ 2, Pauline Pfeiffer.
Con tàu dài 11,6m, rộng 3,6m, có giá 7.500 USD thời điểm đóng. Năm 1940, Pilar về đến Cuba và neo tại cảng Cojímar, một làng chài nhỏ phía đông Havana. Tại vùng biển này, dưới sự đồng hành của thuyền trưởng Gregorio Fuentes, trên con tàu Pilar, Hemingway đã tích lũy những trải nghiệm thực tế trên biển, những tập tính của loài cá kiếm và cá marlin khổng lồ. Đó là chất liệu hoàn hảo để ông cho ra đời kiệt tác Ông già và biển cả.
Sau khi nhà văn qua đời, Gregorio Fuentes đã đảm nhận việc trông nom con tàu. Sau khi Gregorio Fuentes qua đời (năm 2002), người ta đã đưa Pilar về đặt cố định trong khuôn viên Finca Vigía.
Con tàu Pilar đặt trong khuôn viên Finca Vigía
Sở dĩ Finca Vigía được chọn làm nơi trưng bày Pilar bởi chính tại phòng ngủ ở đây, Hemingway đã hoàn thành Ông già và biển cả. Cuốn tiểu thuyết bối cảnh làng chài Cojímar và câu chuyện về lão ngư Cuba đã giành giải Pulitzer năm 1953 và Nobel Văn học năm 1954.
Ngoài ra, khi viết tiểu thuyết Những hòn đảo giữa dòng nước ấm, Hemingway cũng đưa vào hình ảnh chú mèo Boise, con mèo mướp đen trắng ông yêu quý nhất. Tiểu thuyết lấy bối cảnh vùng biển Caribe, kể về những chuyến tuần tra săn tàu ngầm Đức quốc xã trong Thế chiến II. Chú mèo được mô tả như tri kỷ của nhân vật chính Thomas Hudson. Tiểu thuyết đã được dịch và in tại Việt Nam năm 1988, do NXB Trẻ ấn hành.
Tất nhiên, không thể không kể tới Chuông nguyện hồn ai (xuất bản năm 1940). Ông bắt tay viết tiểu thuyết này tại khách sạn Ambos Mundos, thế nhưng hoàn thành phần lớn các chương tại Finca Vigia. Tiền bản quyền khổng lồ của cuốn sách này đã giúp ông mua toàn bộ trang trại.
Điều Hemingway yêu thích ở biệt thự Finca Vigía chính là tầm nhìn toàn cảnh hướng ra trung tâm thủ đô Havana
Một nghịch lý ở Finca Vigia hiện tại, là mỗi ngày chỉ có tầm chục khách tới thăm nhưng đội ngũ nhân viên ở đây thì rất đông đảo. Bảo tàng mở cửa lúc 9h, đóng cửa lúc 5h chiều, hầu như không du di. Giá vé vào bảo tàng là 250 CUC (người lớn) và 3 CUC (trẻ em). Những ngày mưa to, bảo tàng sẽ đóng cửa để bảo quản hiện vật.
Những điểm tham quan mang dấu ấn của Hemingway tại Cuba:
Khách sạn Ambos Mundos (Phòng 511): Nằm tại ngã tư phố Obispo và Mercaderes trong khu phố cổ Havana. Căn phòng hiện là một phòng trưng bày cho khách tham quan, lưu giữ máy đánh chữ cũ và một số bản thảo của nhà văn.
Quán bar El Floridita: Địa điểm Hemingway thường xuyên ghé qua để thưởng thức loại cocktail Papa Doble. Quán bar hiện vẫn đặt một bức tượng đồng kích thước như người thật của Hemingway tại góc bàn quen thuộc của ông.
Làng chài Cojímar: Cách trung tâm Havana khoảng 10km về phía đông. Ở đây có đài tưởng niệm Hemingway. Du khách có thể dùng bữa tại nhà hàng La Terraza, nơi Hemingway và Gregorio Fuentes thường xuyên ăn trưa sau mỗi chuyến ra khơi.
