VI
Giữa những lớp kiến trúc trầm mặc của Tử Cấm Thành, Điện Kiến Trung là một công trình đặc biệt. Không chỉ bởi vẻ đẹp giao thoa Đông - Tây hiếm có trong Hoàng cung Huế, mà còn bởi nơi đây lưu giữ những dấu mốc quan trọng của triều Nguyễn trong những năm cuối cùng.
Điện Kiến Trung ngày nay là một công trình được phục hồi từ phế tích. Nhưng trước khi trở thành một cung điện dưới triều vua Khải Định, vùng đất này đã trải qua một lịch sử dài với nhiều công trình kế tiếp nhau.
Từ lầu Minh Viễn đến điện Kiến Trung
Dưới triều vua Minh Mạng, năm 1827, tại khu vực này xuất hiện lầu Minh Viễn - một tòa lầu ba tầng được xây dựng để nhà vua thưởng ngoạn, ngắm cảnh và hóng mát. Công trình từng được xem là một trong những kiến trúc đẹp của Hoàng cung.
Lầu Minh Viễn tồn tại đến năm 1876 thì được triệt giải dưới thời vua Tự Đức do xuống cấp. Đến năm 1913, dưới triều vua Duy Tân, trên nền cũ lại xuất hiện một công trình mới mang tên lầu Du Cửu.
Năm 1916, vua Khải Định lên ngôi. Sau đó, lầu Du Cửu được đổi tên thành lầu Kiến Trung. Đến năm 1921, nhà vua cho xây dựng lại hoàn toàn thành một cung điện mới. Công trình hoàn thành vào năm 1923.
Tên gọi Kiến Trung (建中) cũng hàm chứa một ý nghĩa đặc biệt: “Kiến” mang nghĩa dựng lên, thành lập; “Trung” hàm ý ngay thẳng, không thiên lệch.
Điện Kiến Trung nằm ở cực Bắc của trục thần đạo xuyên qua trung tâm Tử Cấm Thành. Đây là một trong những công trình quan trọng của khu vực cung cấm, cùng với điện Thái Hòa, điện Cần Chánh, điện Càn Thành và cung Khôn Thái.
Một cung điện mang diện mạo của thời đại mới
Điện Kiến Trung được xây dựng vào thời điểm triều Nguyễn bước vào những năm cuối của lịch sử. Đây cũng là giai đoạn kiến trúc cung đình Huế bắt đầu xuất hiện rõ nét sự giao thoa giữa truyền thống phương Đông và ảnh hưởng phương Tây.
Nếu nhiều cung điện trước đó lấy kiến trúc gỗ truyền thống Việt Nam làm chủ đạo, Điện Kiến Trung lại được xây dựng bằng bê tông cốt thép, gồm hai tầng, với kiểu thức kiến trúc kết hợp nhiều nguồn ảnh hưởng: kiến trúc Pháp, Phục hưng Ý và những yếu tố kiến trúc truyền thống Việt Nam.
Chính sự giao thoa ấy tạo nên một diện mạo rất riêng cho Điện Kiến Trung.Trên cùng một công trình có thể bắt gặp những hình thức kiến trúc mang hơi hướng châu Âu, nhưng đồng thời vẫn hiện diện màu sắc, hoa văn và nghệ thuật trang trí đặc trưng của cung đình Huế. Nghệ thuật khảm sành sứ, các mô-típ rồng, mây, hoa lá cùng hệ thống trang trí nhiều màu sắc khiến công trình trở thành một dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử mỹ thuật kiến trúc triều Nguyễn.
Điện Kiến Trung vì thế không chỉ phản ánh một phong cách thẩm mỹ, mà còn cho thấy một Hoàng cung đang chuyển mình trước những biến đổi mạnh mẽ của Việt Nam và thế giới trong những thập niên đầu thế kỷ XX.
Nơi ở của hai vị vua cuối cùng triều Nguyễn
Sau khi hoàn thành, Điện Kiến Trung trở thành nơi sinh hoạt và làm việc của vua Khải Định, là một trong những không gian gắn bó với những năm cuối cuộc đời của vị vua thứ 12 triều Nguyễn. Vua Khải Định qua đời năm 1925, khép lại một triều đại gắn với nhiều công trình kiến trúc đặc sắc, trong đó có chính Điện Kiến Trung.
Sau khi vua Khải Định qua đời, vua Bảo Đại kế vị và Điện Kiến Trung tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống Hoàng gia. Năm 1932, vua Bảo Đại cho cải tạo nội thất và bổ sung nhiều tiện nghi theo phong cách phương Tây, trong khi phần ngoại thất cơ bản vẫn được giữ lại. Từ đây, Điện Kiến Trung trở thành nơi ở của gia đình vua Bảo Đại, cùng Hoàng hậu Nam Phương và các hoàng tử, công chúa.
Những hình ảnh tư liệu còn lại cho thấy một không gian sống rất khác so với hình dung thông thường về cung điện triều Nguyễn: bên trong Hoàng cung truyền thống đã xuất hiện những tiện nghi và cách bài trí mang dấu ấn đời sống hiện đại đầu thế kỷ XX. Điện Kiến Trung vì vậy trở thành một trong những nơi có thể nhìn thấy rõ nhất sự chuyển tiếp từ đời sống cung đình truyền thống sang một lối sống chịu ảnh hưởng phương Tây của Hoàng gia nhà Nguyễn.
Một công trình đứng giữa những biến động lịch sử
Nếu kiến trúc phản ánh một thời đại, thì Điện Kiến Trung cũng là nơi chứng kiến những biến động lớn của lịch sử Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX. Năm 1945, chế độ quân chủ triều Nguyễn đi đến hồi kết. Hoàng cung Huế bước sang một chương mới, và những không gian từng thuộc về đời sống Hoàng gia cũng dần trở thành chứng tích lịch sử.
Sau đó, chiến tranh đã khiến nhiều công trình trong Đại Nội bị tàn phá. Năm 1947, Điện Kiến Trung gần như bị phá hủy hoàn toàn, chỉ còn lại phần nền móng và một số dấu tích kiến trúc. Từ một cung điện nguy nga, Điện Kiến Trung chỉ còn là những dấu tích nằm lặng im giữa Tử Cấm Thành trong nhiều thập niên.
Sự trở lại của Điện Kiến Trung hôm nay là kết quả của một quá trình nghiên cứu và phục hồi kéo dài nhiều năm. Dự án tu bổ, phục hồi và tôn tạo Điện Kiến Trung được khởi công ngày 16/2/2019. Công tác phục hồi dựa trên hệ thống tư liệu lịch sử, hình ảnh, bản vẽ và những dấu tích còn lại tại di tích, với mục tiêu tái hiện công trình một cách khoa học và phù hợp với giá trị lịch sử. Sau khoảng 5 năm thực hiện, công trình hoàn thiện và mở cửa đón khách vào dịp Tết Nguyên đán Giáp Thìn 2024.
Điều đáng nói là Điện Kiến Trung không được phục hồi như một công trình “mới”, tách rời khỏi lịch sử, mà được đặt trong chính không gian nơi nó từng tồn tại. Những dấu tích của quá khứ và công trình phục hồi hôm nay cùng hiện diện, giúp người xem hình dung rõ hơn về sự biến đổi của Tử Cấm Thành qua thời gian.
Điện Kiến Trung - một lát cắt của lịch sử Huế
Điện Kiến Trung có thể được nhìn nhận qua nhiều lớp. Đó là nơi từng có lầu Minh Viễn của thời Minh Mạng. Là lầu Du Cửu dưới thời Duy Tân. Là Điện Kiến Trung được xây dựng dưới triều Khải Định. Là không gian sinh hoạt của vua Khải Định và sau đó là gia đình vua Bảo Đại. Là một chứng tích của những biến động đưa triều Nguyễn đến hồi kết. Và hôm nay, là một công trình được phục hồi để tiếp tục kể câu chuyện về Hoàng cung Huế cho các thế hệ sau.
Có lẽ vì thế, khi đứng trước Điện Kiến Trung, điều đáng để ngắm không chỉ là màu vàng của tường điện, những họa tiết rực rỡ hay những đường nét kiến trúc Đông - Tây. Hãy thử nhìn công trình như một “tư liệu lịch sử bằng kiến trúc”, mỗi lớp của Điện Kiến Trung đều kể một câu chuyện: câu chuyện về sự thay đổi của mỹ thuật cung đình, về cuộc sống của những vị vua cuối triều Nguyễn, về sự giao thoa văn hóa đầu thế kỷ XX, về những mất mát do chiến tranh và cuối cùng là hành trình hồi sinh của di sản.
Giữa lòng Tử Cấm Thành hôm nay, Điện Kiến Trung không chỉ trở lại với dáng vẻ của một cung điện xưa. Nó trở lại để kể tiếp câu chuyện lịch sử của Huế.
