Sức sống bền bỉ của văn hóa Mỹ bản địa tại lễ hội Choctaw Nation

Bị hút hồn bởi những điệu nhảy giữa tiếng trống, tiếng lục lạc và những bộ trang phục rực rỡ tại một lễ hội Pow Wow của người Mỹ bản địa hơn 12 năm trước ở thành phố Lubbock (Texas), lần này tôi có dịp tìm đến tận Tvshka Homma - thủ phủ lịch sử của Choctaw Nation ở tiểu bang Oklahoma để bước sâu hơn vào thế giới văn hóa từng khiến mình mê mệt.

Tvshka Homma - nơi người Choctaw trở về

Ngồi trên chiếc xe golf cart chở khách từ bãi đỗ xe vào khu Capitol Grounds của Choctaw Nation, tôi tranh thủ lắng nghe Hotima, một cô gái trẻ trong đội tình nguyện phụ trách vận chuyển, giới thiệu về vùng đất mình vừa đặt chân tới: “Trên bản đồ, Tvshka Homma chỉ là một địa danh nhỏ ở phía đông nam Oklahoma. Nhưng với người Choctaw chúng tôi, nơi đây mang một ý nghĩa đặc biệt”.

Khi tôi thắc mắc về chiếc bảng đón từ ngoài cổng chào vì sao không phải chữ “u” mà lại chữ “v” toàn phụ âm nối lại rất khó đọc, cô giải thích thêm rằng trong tiếng Choctaw, Tvshka Homma có nghĩa là “Red Warrior” - chiến binh đỏ.

Khu vực này từng là trung tâm chính trị của Choctaw Nation, với tòa nhà quốc hội bằng gạch đỏ được hoàn thành vào cuối thế kỷ XIX. Ngày nay, tòa nhà đã trở thành bảo tàng nhưng vùng đất xung quanh vẫn tiếp tục là nơi cộng đồng người Mỹ bản địa tìm về trong những dịp hội họp, đoàn tụ gia đình và các sự kiện văn hóa lớn như lễ Lao động hôm nay.

Từ đó tôi biết thêm ngay cả cái tên tiểu bang Oklahoma cũng có liên hệ trực tiếp với tiếng Choctaw. “Okla” có nghĩa là “người”, còn “homma” mang nghĩa “đỏ”. Một địa danh quen thuộc của nước Mỹ, hóa ra lại lưu giữ dấu vết ngôn ngữ của một dân tộc bản địa (Native American: người Mỹ bản địa có cách gọi quen thuộc trước đây ở Việt Nam là “người da đỏ” - LTS)

Lịch sử của người Choctaw cũng gắn với một trong những chương đau buồn nhất trong lịch sử nước Mỹ. Tổ tiên họ từng sinh sống ở vùng Đông Nam Hoa Kỳ, đặc biệt là Mississippi, trước khi bị buộc phải di dời về Indian Territory trong thế kỷ XIX. Sau những cuộc di dời khắc nghiệt ấy, họ đã xây dựng lại cộng đồng, chính quyền và đời sống của mình trên vùng đất ngày nay. Có lẽ vì vậy, Tvshka Homma không đơn thuần chỉ là một địa danh lịch sử mà đó còn là nơi “đi thật xa để trở về”…

Khi văn hóa bản địa không nằm ngủ trong bảo tàng

Điều khiến tôi ấn tượng nhất tại lễ hội Choctaw Nation Labor Day không phải là một nghi lễ riêng lẻ mà là cảm giác văn hóa Choctaw hiện diện ở khắp nơi, rất tự nhiên trong đời sống trong một không gian rộng lớn.

Không chỉ bước vào bảo tàng Tvshkahomma Capitol Museum và đứng trước những hiện vật giá trị sau lớp kính, tôi còn có thể nhìn thấy truyền thống của một dân tộc qua từng bộ trang phục, món đồ thủ công, câu chuyện của những người tham dự và cả cách các thế hệ cùng xuất hiện trong một không gian lễ hội.

Ngay từ khu sân khấu, biểu tượng “Great Seal of the Choctaw Nation” nổi bật phía sau như một lời khẳng định về bản sắc của cộng đồng. Nhưng khi bước ra khỏi khu vực chính, chính những chi tiết nhỏ hơn mới khiến người ta muốn dừng lại thật lâu.

Đến với khu nghệ thuật và thủ công truyền thống, trên những giá treo là các bộ váy Choctaw với màu xanh, đỏ, tím, đen… được trang trí bằng những đường viền hình học nổi bật. Ở các gian hàng thủ công, những đôi hoa tai kết cườm dài đầy màu sắc nằm cạnh những món trang sức bằng vỏ sò, lông chim.

Mỗi món đồ đều có vẻ như mang dấu vết của một bàn tay cụ thể, một gia đình cụ thể và một câu chuyện cụ thể. Có lẽ vì vậy mà ban tổ chức áp dụng quy định khá chặt về việc sản phẩm được quảng bá phải là đồ thủ công “chuẩn gốc Native American” và do chính người bản địa thực hiện.

Tôi đặc biệt chú ý tới những thiếu nữ trong trang phục truyền thống. Có người mang chiếc ruy băng của danh hiệu “Miss Choctaw Nation” năm 2026, có những gương mặt trẻ hơn đại diện cho thế hệ kế tiếp. Những chiếc vương miện kết cườm, hoa văn trên váy, vòng cổ hay đôi hoa tai không đơn thuần là phụ kiện để tạo nên một bức ảnh đẹp mà trong không gian ấm áp ấy, chúng trở thành một cách để người trẻ mang theo câu chuyện về cộng đồng của mình.

Một trong những hình ảnh khiến tôi nhớ nhất lại rất đời thường: một cậu bé cầm cây gậy gỗ, chăm chú chờ đến lượt tham gia cuộc thi ném que trúng thỏ (rabbit stick) với sự hướng dẫn của một cụ ông lớn tuổi.

Không có khoảng cách rõ ràng giữa “người biểu diễn” và “người xem” mà đám trẻ quan sát, chơi thử còn người lớn trò chuyện dưới bóng cây. Có lẽ văn hóa vì thế không được trao truyền bằng những bài giảng dài hay những “sân khấu hóa” mà bằng chính việc mọi người cùng có mặt và cùng tham gia giữa trưa với cái nắng gần 40 độ.

Ngay gần đó là những công trình gỗ mái lá gợi nhắc đến không gian cư trú truyền thống của người Choctaw. Nhưng chỉ vài bước chân xa hơn lại là khu trò chơi hội chợ với ánh đèn, âm nhạc và những vòng quay miễn phí dành cho trẻ em. Sự tương phản ấy ban đầu khiến tôi khá bất ngờ bởi một bên là những biểu tượng của quá khứ, một bên là tiếng cười và trò chơi của đời sống hiện đại.

Có lẽ lần này, khi có mặt tại Tvshka Homma, tôi mới cảm nhận rõ hơn rằng phía sau những màu sắc rực rỡ ấy là cả một cộng đồng đang nỗ lực gìn giữ ký ức, ngôn ngữ và bản sắc bằng một cách rất tự nhiên: tiếp tục sống cùng với chúng.

Ở đây, ngôn ngữ Choctaw cũng không chỉ nằm trong sách hay trên từng bảng giới thiệu, chỉ dẫn đường. Những từ như “Halito” - xin chào, hay “Yakoke” - cảm ơn, vẫn được sử dụng trong những cuộc gặp gỡ và hoạt động cộng đồng. Với một người Việt Nam như tôi, chỉ vài từ ngắn ngủi ấy cũng đủ khiến khoảng cách giữa hai nền văn hóa bỗng thu hẹp lại.

Yakoke chito, Tvshka Homma. Chi pi̱sa la chike!
Cảm ơn thật nhiều, Tvshka Homma. Hẹn ngày gặp lại!

Phan Quốc Vinh (từ Oklahoma, Mỹ)