VI
Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Morocco nằm khá gần nhau trên bản đồ, đủ để kết hợp trong một hành trình mà không phải dành quá nhiều thời gian cho việc di chuyển. Từ Bồ Đào Nha có thể đi sang Tây Ban Nha, rồi từ miền nam Tây Ban Nha vượt eo biển Gibraltar để đến Morocco; hoặc theo chiều ngược lại, từ Bắc Phi sang Andalusia rồi tiếp tục về phía Bồ Đào Nha.
Nhưng khoảng cách địa lý chỉ là lý do đầu tiên. Điều khiến ba quốc gia này trở thành một tổ hợp đặc biệt nằm ở lịch sử, tôn giáo, kiến trúc, ẩm thực và những cuộc giao lưu đã diễn ra qua nhiều thế kỷ giữa hai bờ Địa Trung Hải. Càng nhìn kỹ, người ta càng nhận ra đây không phải ba điểm đến được ghép lại cho thuận tiện, mà là ba mảnh ghép của một không gian văn hóa rộng lớn hơn.
Giao điểm của các nền văn minh
Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha chiếm phần lớn bán đảo Iberia, nằm ở nơi Địa Trung Hải gặp Đại Tây Dương, trong khi Morocco ở ngay phía bên kia eo biển Gibraltar. Vị trí ấy đưa khu vực này vào dòng chảy của nhiều nền văn minh từ rất sớm, từ Phoenicia, La Mã, Visigoth đến các vương triều Hồi giáo xuất phát từ Bắc Phi và những vương quốc Kitô giáo trên bán đảo Iberia.
Nhiều thế kỷ của Al-Andalus để lại một di sản sâu rộng trong kiến trúc, nghệ thuật, khoa học và đời sống của miền nam Tây Ban Nha. Córdoba từng là một trong những trung tâm lớn của thế giới Hồi giáo phương Tây, trong khi Granada trở thành kinh đô cuối cùng của vương quốc Nasrid trên bán đảo Iberia.
Cung điện Alhambra là dấu tích nổi bật của Al-Andalus, nơi lịch sử Hồi giáo và châu Âu gặp nhau qua kiến trúc, nghệ thuật và nhiều thế kỷ giao thoa văn hóa.
Bên kia Gibraltar, Morocco cũng tiếp nhận và lưu giữ nhiều dấu vết của dòng chảy Andalusia. Đi qua ba quốc gia vì thế là đi qua một vùng đất nơi những nền văn minh không đứng yên trong biên giới của chúng, mà liên tục gặp gỡ, ảnh hưởng và biến đổi lẫn nhau.
Một eo biển mở ra một thế giới khác
Eo biển Gibraltar là một trong những điểm đặc biệt nhất của hành trình này. Ở nơi hẹp nhất, khoảng cách giữa châu Âu và châu Phi chỉ vào khoảng 14 km, nhưng hai bờ biển lại tạo nên hai không gian văn hóa rất khác nhau.
Từ Tangier, eo biển Gibraltar chỉ mở ra một khoảng biển ngắn nhưng phía bên kia là cả một thế giới văn hóa khác, thuộc châu Phi.
Từ miền nam Tây Ban Nha, những chuyến phà đưa du khách đến Tangier của Morocco trong thời gian tương đối ngắn. Sự thay đổi bắt đầu ngay khi đặt chân xuống bến cảng: những đại lộ và quảng trường mang dáng dấp châu Âu dần nhường chỗ cho medina, những con phố hẹp, khu chợ truyền thống và nhịp sống Bắc Phi.
Không cần một chuyến bay dài hay một hành trình xuyên lục địa, chỉ một lần vượt biển đã đủ tạo ra cảm giác bước sang một thế giới khác. Buổi sáng còn ở Andalusia, buổi chiều có thể đã ngồi uống trà bạc hà trong một khu phố cổ của Morocco. Một sự chuyển cảnh nhanh đến mức khó tìm thấy trong nhiều hành trình châu Âu khác.
Sahara mở ra một Morocco hoàn toàn khác với những thành phố cổ, nơi không gian rộng lớn của sa mạc làm thay đổi cảm nhận về cảnh quan Bắc Phi.
Muốn hiểu Andalusia, hãy nhìn sang Morocco
Granada, Córdoba và Sevilla thường được nhắc đến như những điểm đến nổi bật nhất của Andalusia, nhưng vẻ đẹp của vùng đất này sẽ khó hiểu trọn vẹn nếu tách khỏi lịch sử Al-Andalus.
Từ thế kỷ VIII, các vương triều Hồi giáo đã xây dựng một nền văn hóa phát triển mạnh trên phần lớn bán đảo Iberia, để lại những công trình như Alhambra, Mezquita-Catedral de Córdoba và hàng loạt dấu tích kiến trúc Moorish, Mudéjar.
Dãy Atlas trải dài qua Morocco, tạo nên một không gian địa lý đặc biệt giữa Địa Trung Hải, Bắc Phi và những vùng đất từng nằm trên các tuyến giao thương cổ.
Reconquista chấm dứt sự cai trị của người Hồi giáo tại Iberia vào cuối thế kỷ XV, nhưng không thể xóa đi những ảnh hưởng đã hình thành qua nhiều thế kỷ.
Nhiều người Andalusia sau đó di chuyển sang Bắc Phi, mang theo nghề thủ công, âm nhạc, ký ức và phong cách kiến trúc của quê hương cũ. Tại Tétouan và một số thành phố phía bắc Morocco, dấu ấn ấy vẫn còn hiện diện. Đi từ Granada sang Morocco vì thế là cách nhìn cùng một câu chuyện lịch sử từ hai phía của Địa Trung Hải.
Những khu phố hiện đại của Barcelona, nơi lịch sử Iberia tiếp tục chuyển mình trong diện mạo đô thị đương đại.
Kiến trúc biến lịch sử thành thứ có thể nhìn thấy
Đi qua ba quốc gia, du khách gần như bước qua nhiều lớp kiến trúc của cùng một vùng văn hóa. Ở Granada là Alhambra với những sân trong, hồ nước, hoa văn hình học và nghệ thuật trang trí tinh xảo; Córdoba có Mezquita với hàng cột và những mái vòm đặc trưng; Sevilla tiếp tục câu chuyện bằng những công trình mang dấu ấn Moorish và Mudéjar.
Sang Bồ Đào Nha, những tu viện, nhà thờ, cung điện và đặc biệt là azulejo tạo nên một diện mạo khác của bán đảo Iberia. Morocco lại mở ra medina, riad, madrasa, cổng thành và nghệ thuật zellige với những họa tiết hình học đặc trưng.
Những cung điện và khu vườn ở Sintra tạo nên một diện mạo khác của bán đảo Iberia, nơi kiến trúc, cảnh quan và lịch sử hòa vào cùng một không gian.
Metropol Parasol đại diện cho một Sevilla hiện đại, tạo nên sự tương phản thú vị với những dấu tích Moorish và Mudéjar đã định hình thành phố qua nhiều thế kỷ.
Những bức tường xanh đặc trưng của Chefchaouen cho thấy một diện mạo khác của văn hóa Morocco, nơi kiến trúc đô thị vẫn lưu giữ nhiều lớp ký ức Andalusia.
Plaza de España cho thấy sự giao thoa giữa nhiều phong cách kiến trúc tại Andalusia, nơi những dấu ấn Moorish và Mudéjar tiếp tục hiện diện trong không gian thành phố.
Mỗi nơi có một vẻ đẹp riêng, nhưng giữa chúng vẫn có những mối liên hệ mà người quan sát kỹ có thể nhận ra. Những sân trong, mái vòm, cách xử lý ánh sáng hay những mảng gạch trang trí đều có thể trở thành dấu vết để lần ngược về những cuộc giao lưu đã diễn ra từ nhiều thế kỷ trước. Kiến trúc ở đây vì thế vừa là nghệ thuật, vừa là một cuốn sử mở.
Cảnh quan và nhịp sống thay đổi liên tục
Một hành trình qua ba quốc gia sẽ không tạo cảm giác lặp lại bởi cảnh quan và nhịp sống thay đổi gần như ở từng chặng. Lisbon nằm bên sông Tagus, với những khu phố dốc, quảng trường và những công trình gắn với lịch sử hàng hải Bồ Đào Nha; Sintra đưa du khách lên vùng đồi xanh với những cung điện có kiến trúc kỳ ảo.
Lisbon nhìn ra Đại Tây Dương, nhắc nhớ vị trí đặc biệt của Bồ Đào Nha, nơi bán đảo Iberia từng hướng ánh mắt và những con tàu về thế giới rộng lớn.
Xuống miền nam Tây Ban Nha, cảnh quan chuyển sang những thành phố trắng, những cánh đồng olive và dãy Sierra Nevada phía sau Granada.
Qua Gibraltar, Morocco lại mở ra một thế giới khác: Tangier nằm ở điểm giao của Địa Trung Hải và Đại Tây Dương, Chefchaouen nép giữa núi Rif, Fes giữ lại một trong những medina nổi tiếng nhất Bắc Phi, còn Marrakech sống động với những khu chợ và quảng trường.
Trên cùng một hành trình, du khách có thể đi từ một thành phố châu Âu cổ kính đến những khu phố Hồi giáo hàng trăm năm tuổi, từ những vùng đồi xanh của Bồ Đào Nha đến dãy Atlas của Bắc Phi. Sự thay đổi ấy khiến mỗi chặng có một cá tính riêng mà không cần phải di chuyển quá xa.
Tangier từng là điểm giao của Địa Trung Hải và Đại Tây Dương, đồng thời là cánh cửa tự nhiên để nhìn lại những mối liên hệ lâu đời giữa Morocco và Iberia.
Ẩm thực mang dấu vết của những cuộc gặp gỡ
Tây Ban Nha có tapas, paella và những món ăn đậm chất Địa Trung Hải; Bồ Đào Nha có bacalhau, hải sản và những món ăn gắn với lịch sử hàng hải; Morocco lại nổi tiếng với tajine, couscous, các loại gia vị và trà bạc hà. Ba nền ẩm thực khác nhau nhưng vẫn chia sẻ nhiều nguyên liệu quen thuộc của không gian Địa Trung Hải và Bắc Phi như dầu olive, cam quýt, hạnh nhân, lúa mì, cá biển và các loại gia vị.
Đằng sau những nguyên liệu ấy là lịch sử của các tuyến thương mại, những chuyến hải hành và những cuộc di chuyển của con người qua nhiều thế kỷ. Một món ăn đôi khi cho thấy sự giao thoa văn hóa rõ hơn cả một công trình. Người ta có thể không nhớ tên một triều đại từng cai trị nơi mình đến, nhưng lại nhớ rất lâu hương vị của một món tajine, một đĩa bacalhau hay một bữa tapas trong con phố nhỏ. Ẩm thực vì thế trở thành một phần rất tự nhiên của câu chuyện văn hóa trên hành trình này.
Tajine là một trong những món ăn tiêu biểu của Morocco, kết hợp thịt, rau củ và gia vị trong cách nấu chậm đặc trưng của Bắc Phi.
Những quầy gia vị tại Granada gợi nhắc những trao đổi lâu đời về nguyên liệu, thương mại và văn hóa từng diễn ra giữa hai bờ Địa Trung Hải.
Từ những quầy thực phẩm tươi trong chợ Sevilla có thể nhìn thấy một phần văn hóa ẩm thực Andalusia, nơi những nguyên liệu quen thuộc kể lại lịch sử giao thoa của vùng đất.
Hành trình đi qua những đường biên của lịch sử
Trên bản đồ hiện đại, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Morocco là ba quốc gia độc lập. Nhưng lịch sử của chúng được hình thành trước những đường biên ấy rất lâu. Người Moorish từng từ Bắc Phi vượt Gibraltar vào bán đảo Iberia; những cộng đồng Do Thái từng sinh sống và giao thương tại nhiều thành phố hai bờ Địa Trung Hải; người Bồ Đào Nha từng xây dựng các cứ điểm trên bờ biển Morocco; còn thương nhân, học giả và người di cư liên tục đi qua các tuyến đường nối châu Âu với Bắc Phi.
Khi Granada được đặt cạnh Fes, Tangier cạnh Sevilla hay Lisbon cạnh Casablanca, những mối liên hệ ấy trở nên dễ nhận ra hơn. Một hành trình qua ba quốc gia vì vậy có thể đem lại nhiều hơn số thành phố và di sản mà du khách nhìn thấy. Sau cùng, điều đáng nhớ nhất có thể là cảm giác những đường biên trên bản đồ đã trở nên ít quan trọng hơn, còn những sợi dây lịch sử nối hai bờ Địa Trung Hải thì hiện ra ngày một rõ.
Những khu chợ Marrakech đầy màu sắc cho thấy một nhịp sống khác hẳn châu Âu, nơi hàng hóa, nghề thủ công và đời sống đường phố hòa vào nhau.
Những con phố ở Granada vẫn lưu giữ nhiều dấu vết của một thành phố từng là kinh đô cuối cùng của người Hồi giáo trên bán đảo Iberia.
Medina Fes mở ra một thế giới khác với những con phố hẹp, khu chợ thủ công và nhịp sống đặc trưng Bắc Phi, tương phản rõ với các đô thị châu Âu.
Không gian bên trong lâu đài Sintra cho thấy một Bồ Đào Nha khác biệt nhưng vẫn nằm trong dòng lịch sử chung của bán đảo Iberia.
GỢI Ý HÀNH TRÌNH 3 TUẦN QUA MOROCCO, TÂY BAN NHA VÀ BỒ ĐÀO NHA
Từ Việt Nam, tôi đã thực hiện hành trình này trong khoảng ba tuần, bắt đầu ở Morocco rồi đi dần về phía Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, trước khi trở lại Barcelona. Fes và Marrakech mở đầu câu chuyện Bắc Phi, tiếp đó là dãy Atlas, Chefchaouen, Casablanca và Tangier.
Từ Tangier vượt eo biển Gibraltar sang Andalusia, Granada và Alhambra đưa hành trình trở lại với Al-Andalus, trong khi Sevilla tiếp tục câu chuyện bằng những dấu tích Moorish và Mudéjar còn hiện diện trong thành phố. Từ Andalusia, hành trình đi tiếp về Lisbon, Sintra và Fatima, rồi kết thúc ở Barcelona.
Tôi chọn mùa thu cho hành trình này, khi thời tiết ở phần lớn tuyến đường khá dễ chịu, cảnh vật cũng đẹp hơn dưới ánh sáng dịu của những tháng cuối năm. Đây cũng là một chuyến đi theo kiểu “bụi”, không thuê xe riêng mà chủ yếu sử dụng tàu hỏa, xe buýt, phà và máy bay giá rẻ.
Một chặng bay Lisbon - Barcelona có thể giúp rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển, trong khi hệ thống giao thông công cộng ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha cho phép đi lại giữa nhiều thành phố với chi phí không quá cao nếu đặt vé sớm. Morocco lại có một nhịp điệu khác, nhưng tàu hỏa và xe buýt vẫn đủ để nối những điểm chính của hành trình.
Tuyến này là không cần một ngân sách quá lớn để có thể đi sâu. Ba tuần, một chiếc ba lô và cách lựa chọn phương tiện hợp lý là đủ để đi qua một hành trình mà mỗi quốc gia lại mở ra một lớp văn hóa khác của cùng một vùng đất. Địa lý đưa người ta đi từ nơi này sang nơi khác, nhưng chính lịch sử mới tạo nên con đường.
