Thanh âm và sắc màu của Tết Việt

Thứ sáu, 24/01/2020, 20:00

Người Việt ngày nay nói đến những biểu tượng cho Tết cổ truyền thường hay nhắc đến tràng pháo hồng, câu đối đỏ, bánh chưng xanh... Nhưng lần theo những chứng tích lịch sử thì Tết Việt cổ còn bao gồm nhiều ý nghĩa sâu xa hơn.

Người Việt ngày nay nói đến những biểu tượng cho Tết cổ truyền thường hay nhắc đến tràng pháo hồng, câu đối đỏ, bánh chưng xanh hay tranh Đông Hồ, mai vàng phương Nam, đào hồng miền Bắc… như những biểu trưng cho hạnh phúc đoàn viên, ấm áp. Nhưng lần theo những chứng tích lịch sử thì Tết Việt cổ còn bao gồm nhiều ý nghĩa sâu xa hơn, giàu hình ảnh và tính biểu trưng cũng như cảm xúc hào hùng. Trong những ngày đầu xuân Canh Tý 2020, tạp chí Travellive trân trọng giới thiệu bài viết của nhà sử học Lê Văn Lan về ý nghĩa của Năm Mới dọc theo chiều dài lịch sử của dân tộc Việt.

Empty

Đó, trước hết là những lời tình ca và lễ ca, vọng truyền về từ thời đại Hùng Vương, từ những thiên niên kỷ trước Công nguyên, đọng lại rồi thăng hoa thành các làn điệu quan họ, hát xoan, xéc bùa (xúc xắc xúc xẻ) ngày xuân, hát đúm, hát ví, hát trống quân mùa thu, cho đến thời gian gần đây.

Người Việt cổ - cứ như sử cũ - dùng lịch Trăng, nương theo khí hậu nhiệt đới gió mùa phương Nam, tùy thuộc vào việc cấy hái hàng năm chỉ một vụ lúa mùa, cho nên bắt đầu Năm Mới vào mùa thu, và tổ chức Tết Việt cổ, cũng vào mùa trăng thanh gió mát ấy.

Những hình ảnh khắc họa trên trống đồng cổ, minh họa cho các câu sử cũ, nói rõ rằng: việc thực hành Tết Năm Mới vào mùa thu của người Việt cổ, có nội dung chủ yếu là nam nữ luyến ái, để cho cả Người lẫn Lúa đều phồn thực mà sinh sôi nảy nở. Và lời ca tiếng hát chính là các thanh âm mở đầu và tạo sắc màu giao duyên xuyên suốt những ngày Tết cổ đại ấy.

IMG_3899

Chỉ đến buổi đầu Công nguyên, có thêm việc tăng vụ lúa chiêm, cộng với ngày càng nặng nề các ảnh hưởng phong tục phương Bắc, những ngày và lễ Tết, mới chuyển Năm Mới sang mùa xuân. Và thành luôn thói quen: Chọn những ngày Tết Xuân ấy làm thời điểm mở đầu cho những công việc có ý nghĩa thật lớn. Mà việc lớn lao hệ trọng nhất thời bấy giờ, chính là việc cứu nguy cho dân tộc, chống lại đại nạn Bắc thuộc!

Những cuộc khởi nghĩa Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Nam Đế… đều chọn ngày đầu xuân các năm 40, 248, 541… để dựng cờ, dóng trống, ra quân là vì thế. Và như thế, những tiếng trống trận trở thành âm thanh thôi thúc, hào hùng của sắc màu Tết Xuân ở những tháng năm lịch sử đầu Công nguyên của dân tộc.

Sau đấy, và cạnh đấy, là những Tết Xuân của đời sống thường ngày. Không đi cùng giáo đâm gươm chém, trống trận trở thành trống hội, làm nền và điểm nhịp cho lời ca tiếng hát từ thời cổ đại truyền về thành thanh âm chủ đạo, tạo sắc màu ngày càng nhiều thêm của Tết Xuân từ ấy trở đi.

Empty
Empty

Từ thời cổ đại đến thời trung cổ và cận đại, theo dòng tiến hóa của và ở giữa thiên nhiên cùng cuộc sống, nhận thức và tư duy của người cũng dần dà mà ngộ ra được, nghĩ sâu rộng thêm về những ý nghĩa, giá trị, của và từ những cơn giá lạnh, rét buốt mùa đông chuyển sang ấm áp, nồng nàn mùa xuân; từ những cỏ cây thay lá hoa, chim muông thay da đổi thịt, cũng từ đông sang xuân… để làm những linh diệu của sự thể Đổi Mới và Niềm Vui, vào mùa Tết Xuân.

Sự phát triển của văn minh và công nghệ, từ thời cổ đại đến thời trung cổ và cận đại, cũng khiến cho, giúp vào việc thể hiện, thực hành, những Đổi Mới và Niềm Vui mùa Tết Xuân ấy, có những sắc màu ngày càng sinh động, rực rỡ hơn.

Chiếc bánh của việc ăn uống, không chỉ để sống còn mà còn là niềm vui từ thời cổ đại, vốn gắn liền với văn hóa và tín ngưỡng phồn thực mà có hình trụ tròn, thô sơ và phác thực, mô phỏng cái “Giống” của Đàn ông (được bảo lưu tên gọi ở miền núi là bánh tày, ở miền Nam là bánh tét), đến và từ thế kỷ 15, đã được gán cho ý nghĩa và giá trị tinh thần mới: là vật tượng trưng cho Trái Đất - vốn một thời được hiểu là có hình vuông: “Trời tròn đất vuông” - mà thành ra chiếc bánh trưng (bánh chưng)!

Empty
Empty

Những âm thanh náo động để thôi thúc sự chuyển động, giữa một biển cả tĩnh lặng của làng mạc nông thôn cổ truyền, cần, nhưng không đủ nữa, tiếng trống, mà phải có tiếng nổ. Và tiếng nổ từ những chiếc pháo đất thô sơ - “mãi mới ùm được một cái” - thì, nhờ đến lúc phát minh ra thuốc nổ, vậy là thành ra và có tràng pháo, với đủ loại: pháo đùng, pháo tép, pháo cối…

Empty

Một vài sinh thể của việc thăng tiến các biểu hiện của Tết theo thời gian, kể ra như thế, đã thêm vào cho Tết các tác dụng ngày càng trọng đại, trong việc hội tụ, cố kết tính cộng đồng của xã hội, và các tổ chức - thiết chế của nó: Quốc gia, Làng xã và đặc biệt là Gia đình.

Ăn uống vẫn luôn là sự thể ở hàng đầu: “Chẳng giàu sang cũng no say ba ngày Tết”!

Chúc tụng và mong chờ dịp và sự thay đổi, cải thiện, đẩy lùi những gian khó về quá khứ, hướng tới những ngày mai tươi sáng, cũng là vào và từ những “Vui như Tết”: “Tối Ba Mươi, nợ réo tít mù, co cẳng đạp thằng Bần ra khỏi cửa/Sáng Mồng Một, pháo nổ đì đùng, giang tay bồng Chúa Xuân đón vào nhà”!

Empty
Empty
Empty
Empty

Và thế là thành sự đúc kết tài tình, chỉ mong một đôi câu đối, những điển hình của thanh âm và sắc màu Tết Việt cổ truyền, đến tới và ở vào thời cận đại:

Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ

Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh

Empty

Có lẽ chỉ còn cần thêm ở đây, những hoa đào - bông mai, của và ở hai miền Nam Bắc đất nước đang được thêm quy mô rầm rộ thành những chợ hoa, đường hoa, festival hoa…, và những cuộc “du Xuân”- thăm viếng - ngoạn cảnh đang được triển khai ngày càng đại trà và thời thượng, thành những cuộc du lịch lữ hành, xuất ngoại. Thế là gần đủ những thanh âm và sắc màu tiêu biểu của và cho Tết Việt, diễn biến thành lịch sử, từ cổ đại đến hiện đại!

Bài: Nhà Sử học Lê Văn Lan - Ảnh: Lê Bích /
LATEST NEWS
HOT DEALS
Trang thông tin du lịch và phong cách sống Travellive+
MAY YOU LIKE IT
BEST IN TRAVELLIVE