Hà Nội qua lăng kính lạ trong "Déjà vu" của nghệ sĩ Nhật Bản

Triển lãm “Jamais vu/Déjà vu/Lưu động” của nghệ sĩ Nhật Bản Kuwakubo Ryota diễn ra từ ngày 22/3 đến 24/5/2026 tại Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam (27 Quang Trung, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội), mang đến cách tiếp cận mới về những hình ảnh quen thuộc trong đời sống thường ngày.

Khi vật quen trở nên xa lạ

Triển lãm giới thiệu hai tác phẩm mới được Kuwakubo Ryota sáng tác riêng cho Hà Nội, dựa trên quá trình khảo sát thực địa của nghệ sĩ tại thành phố trước đó. Sự kiện do Japan Foundation tổ chức, mở cửa tự do cho công chúng, với thời gian tham quan từ 9h đến 18h hàng ngày.

Không sử dụng máy ảnh hay tư liệu lưu trữ, nghệ sĩ tái hiện cảnh quan đô thị thông qua ánh sáng và bóng đổ của những vật dụng đời thường. Các đồ vật như dụng cụ gia đình, cấu trúc cơ khí đơn giản khi được chiếu sáng đã tạo nên những hình ảnh gợi liên tưởng đến đường phố, mái nhà hay dòng phương tiện.

Cách tiếp cận này xuất phát từ khái niệm “jamais vu” (cảm giác xa lạ với điều quen thuộc) và “déjà vu” (cảm giác đã từng trải qua), đặt người xem vào trạng thái nhận thức chênh lệch giữa ký ức và hiện tại.

Một sắp đặt tiêu biểu sử dụng hệ thống ánh sáng chuyển động kết hợp với các thanh gỗ, tạo cảm giác như đang quan sát thành phố từ một chuyển động liên tục. Tác phẩm tham chiếu đến “Small sphere and heavy sphere” của Alexander Calder, nhưng được diễn giải bằng ngôn ngữ thị giác tối giản và giàu tính gợi mở.

Kuwakubo Ryota, nghệ sĩ và giáo sư tại Viện Khoa học và Nghệ thuật Truyền thông Tiên tiến (IMAS), theo đuổi thực hành “device art” từ cuối những năm 1990, kết hợp các thiết bị điện tử và cơ chế đơn giản để tạo nên trải nghiệm thị giác giàu tính tương tác.

Từ sau tác phẩm “The Tenth Sentiment” (2010), ông tập trung vào các sắp đặt ánh sáng và bóng đổ, nơi hình ảnh không được định hình sẵn mà gợi mở để người xem tự kiến tạo cảm nhận. Các dự án của ông từng được giới thiệu tại nhiều sự kiện nghệ thuật quốc tế như Nam June Paik Award hay Echigo-Tsumari Art Triennial.

Người trẻ tìm thấy “Hà Nội khác” trong trải nghiệm ánh sáng

Không gian triển lãm thu hút đông đảo giới trẻ và những người yêu thích nghệ thuật đa phương tiện (media art). Trải nghiệm không đặt nặng việc “hiểu” mà khuyến khích người xem tự liên tưởng.

Nguyễn Minh Ánh, sinh viên tại Hà Nội, cho biết: “Tôi nhận ra những hình ảnh rất quen như dây điện hay mái nhà, nhưng lại xuất hiện theo cách hoàn toàn khác. Cảm giác giống như đang nhìn Hà Nội qua một lớp ký ức bị xáo trộn".

Theo Minh Anh, việc di chuyển chậm trong không gian ánh sáng giúp cô quan sát rõ hơn sự biến đổi của bóng đổ: “Có lúc tôi không chắc mình đang nhìn thấy gì, nhưng lại thấy gần gũi. Nó khiến tôi nghĩ nhiều hơn về những thứ mình đi qua mỗi ngày".

Xóa nhòa ranh giới thực và ảo

Triển lãm đặt ra câu hỏi về cách con người nhận thức môi trường sống. Những gì ta nhìn thấy mỗi ngày liệu có thực sự được quan sát kỹ, hay chỉ là những hình ảnh lặp lại trong thói quen.

Thông qua "device art" - hình thức kết hợp nghệ thuật với các cơ chế kỹ thuật đơn giản, nghệ sĩ buộc người xem quay lại với hình dạng nguyên sơ của chúng. Các chi tiết rời rạc không tạo thành hình ảnh hoàn chỉnh ngay lập tức. Người xem đóng vai trò kết nối, tự hình thành ký ức và liên tưởng riêng trong quá trình quan sát.

Với cách tiếp cận tối giản nhưng giàu tính trải nghiệm, triển lãm đã mang đến một góc nhìn khác về Hà Nội. Không qua hình ảnh quen thuộc, mà được gợi lên qua ánh sáng, chuyển động và những liên tưởng cá nhân của người xem.

Bài: Nhật Minh; Ảnh: BTC