VI
EN
Trên bản đồ thế giới, hiếm có quốc gia nào sở hữu một vị trí đặc biệt như Thổ Nhĩ Kỳ. Chỉ cần nhìn vào Bosphorus, nơi chia Istanbul thành hai phần nằm trên hai châu lục khác nhau, người ta đã phần nào hiểu được vì sao vùng đất này liên tục xuất hiện trong những bước ngoặt lớn của lịch sử. Từ thời Byzantine, Ottoman cho đến những tuyến thương mại từng nối liền châu Âu, châu Á và Địa Trung Hải, Thổ Nhĩ Kỳ từ lâu đã là nơi địa lý và lịch sử quấn chặt vào nhau đến mức khó có thể tách rời.
Chính điều đó đã khiến tôi muốn đến đây. Không phải để săn những bức ảnh đẹp hay đánh dấu thêm một quốc gia trên bản đồ du lịch của mình, mà để tận mắt nhìn thấy một vùng đất từng đứng ở giao điểm của những đế chế, những tôn giáo và những nền văn hóa lớn của thế giới.
Có lẽ cũng vì vậy mà đây là một trong những điểm đến tôi thường nhắc đến khi bạn bè hỏi rằng nếu muốn thực hiện một chuyến đi vừa giàu trải nghiệm văn hóa, vừa đủ khác biệt so với những lựa chọn quen thuộc của người Việt thì nên bắt đầu từ đâu.
Điều thú vị là khoảng cách trong suy nghĩ của nhiều người về Thổ Nhĩ Kỳ thường lớn hơn khoảng cách thực tế. Việc xin eVisa hiện nay tương đối thuận lợi, các lựa chọn đường bay đến Istanbul ngày càng đa dạng, còn chi phí sinh hoạt ở nhiều địa phương lại dễ chịu hơn đáng kể so với hình dung về một đất nước nằm giữa châu Âu và Trung Đông. Đó cũng là lý do tôi thường ngạc nhiên khi thấy nhiều người xem Thổ Nhĩ Kỳ là một điểm đến xa vời, trong khi trên thực tế nơi này gần gũi và dễ tiếp cận hơn rất nhiều so với những gì chúng ta tưởng tượng.
Hoàng hôn bên Eo biển Bosphorus, huyết mạch chia đôi thành phố Istanbul, đồng thời là biên giới tự nhiên giữa châu Âu - châu Á
Bosphorus, nơi địa lý trở thành lịch sử
Buổi chiều đầu tiên ở Istanbul, tôi lên một chuyến phà băng qua Bosphorus. Thành phố hiện ra từ mặt nước với những mái vòm, những tháp nhọn và những lớp kiến trúc trải dài theo các triền đồi. Những con tàu hàng chậm rãi hướng về phía Biển Đen trong khi các chuyến phà vẫn đều đặn đưa người dân qua lại giữa hai bờ thành phố như cách chúng đã làm suốt nhiều thế hệ.
Đứng giữa Bosphorus, tôi có cảm giác đang ở một nơi mà địa lý không còn đơn thuần là địa lý. Chính vùng nước hẹp nối hai vùng biển lớn này đã góp phần quyết định sự hưng thịnh của những đế chế từng cai trị khu vực, tạo nên vị thế đặc biệt của Constantinople ngày trước và Istanbul ngày nay. Không nhiều nơi trên thế giới mà chỉ cần nhìn vào bản đồ cũng có thể hiểu được vì sao lịch sử lại diễn ra theo cách nó đã diễn ra.
Thế nhưng điều thú vị nhất ở Istanbul không phải là việc nhìn thấy những dấu vết của lịch sử, mà là cảm nhận được lịch sử vẫn đang hiện diện trong đời sống thường ngày. Những công trình hàng trăm năm tuổi vẫn nằm giữa dòng người hối hả, những khu chợ cổ vẫn tiếp tục đón khách như cách chúng từng đón các đoàn thương nhân trên Con đường Tơ lụa, còn những món ăn tưởng như bình dị lại mang theo những câu chuyện kéo dài qua nhiều thế hệ.
Chiếc cầu Galata nổi tiếng ở Istabul, nơi đó chứa đựng nhiều câu chuyện về văn hóa và con người
Một buổi chiều dưới chân cầu Galata, tôi dừng lại ở một quầy bánh mì cá nổi tiếng nằm sát bờ nước. Trong lúc chuẩn bị món ăn, người bán hàng kể cho tôi nghe về những người đánh cá trên Bosphorus, về những chiếc thuyền trở về từ biển và về cách món bánh mì cá dần trở thành một phần ký ức của thành phố.
Câu chuyện ấy nghe qua có vẻ nhỏ bé nếu đặt cạnh những đế chế từng thống trị vùng đất này, nhưng càng lắng nghe tôi càng nhận ra rằng lịch sử không chỉ được viết nên bởi các vị vua hay những trận chiến. Đôi khi nó cũng được lưu giữ trong một món ăn, một khu chợ hay một tập quán đã tồn tại đủ lâu để trở thành một phần bản sắc của cộng đồng.
Có lẽ vì thế mà tôi đặc biệt thích ẩm thực Thổ Nhĩ Kỳ. Nhiều người chỉ nhớ đến kebab, nhưng thực tế mỗi vùng đất lại mang theo những hương vị khác nhau phản ánh chính vị trí giao thoa của quốc gia này. Từ các món hải sản ven Bosphorus đến những món nướng đậm chất Trung Á, từ trà đen, cà phê Thổ Nhĩ Kỳ đến những loại bánh ngọt chịu ảnh hưởng của vùng Balkan và Địa Trung Hải, mọi thứ đều gợi nhắc rằng đây là nơi những nền văn hóa đã gặp nhau trong suốt hàng thế kỷ.
Gia vị là những mặt hàng đặc trưng từ thời kỳ của Con đường Tơ lụa
Khi những định kiến bắt đầu tan đi
Trước khi đến Thổ Nhĩ Kỳ, tôi cũng mang theo không ít băn khoăn giống như nhiều du khách Việt Nam khác. Một quốc gia có đa số dân theo Hồi giáo liệu có quá khác biệt? Việc đi lại có phức tạp không? Những quy tắc văn hóa có khiến du khách cảm thấy bị gò bó?Sau nhiều ngày rong ruổi, tôi nhận ra khoảng cách lớn nhất giữa mình và Thổ Nhĩ Kỳ trước chuyến đi không nằm ở địa lý hay tôn giáo, mà nằm ở những điều mình chưa từng có cơ hội trải nghiệm.
Trong một thánh đường ở Istanbul, tôi gặp một nhóm nữ sinh chủ động đến bắt chuyện khi biết tôi đến từ Việt Nam. Các em hỏi về đất nước tôi, về cuộc sống ở Đông Nam Á rồi hào hứng xin chụp cùng vài tấm ảnh. Cuộc trò chuyện chỉ kéo dài ít phút nhưng đủ để làm tan đi cảm giác xa lạ vốn thường được gắn với thế giới Hồi giáo trong trí tưởng tượng của nhiều người.
Sự thân thiện của những cô gái trẻ đạo Hồi trước một thánh đường ở Istanbul phá đi rào cản về tôn giáo với du khách
Cảm giác ấy tiếp tục lặp lại ở Grand Bazaar. Giữa mê cung của những gian hàng thảm dệt, gia vị, đồ gốm và đồ lưu niệm, điều tôi nhớ nhất không phải những món đồ được bày bán mà là cách những người bán hàng sẵn sàng mời trà và trò chuyện với một vị khách phương xa. Có người hỏi về Việt Nam, có người kể về gia đình mình, có người chỉ đơn giản muốn biết điều gì đã đưa tôi đến khu chợ này. Sự hiếu khách ấy không phải là điều gì quá lớn lao, nhưng lại khiến những khoảng cách về văn hóa trở nên nhỏ hơn rất nhiều.
Một trong những bất ngờ khác là cảm giác an toàn trong suốt hành trình. Tất nhiên, cũng như bất kỳ điểm đến nào trên thế giới, sự cẩn trọng luôn cần thiết. Nhưng từ Istanbul đến Cappadocia rồi Antalya, tôi hiếm khi cảm thấy căng thẳng hay bất an. Chính cảm giác thoải mái ấy cho phép tôi đi bộ nhiều hơn, dành thời gian quan sát nhiều hơn và sẵn sàng bước vào những cuộc trò chuyện ngẫu nhiên hơn.
Nụ cười thân thiện của những người bán hàng ở Grand Bazzar
Hơi ấm giữa tuyết lạnh và biển xanh
Nếu Istanbul giúp tôi hiểu vì sao Thổ Nhĩ Kỳ có vị trí đặc biệt trong lịch sử nhân loại thì Cappadocia lại giúp tôi hiểu một điều đơn giản hơn rất nhiều về con người.Ngày tôi đến đây, thời tiết thay đổi nhanh hơn dự kiến. Buổi chiều, tuyết bắt đầu rơi trên những thung lũng đá vốn nổi tiếng bởi các khối địa hình kỳ lạ được tạo nên qua hàng triệu năm. Trong lúc tìm nơi tránh rét, tôi được một bà cụ sống trong căn nhà hang đá gần đó mời vào trú nhờ.
Chúng tôi gần như không có ngôn ngữ chung, nhưng bà vẫn rót trà nóng, kéo chiếc ghế lại gần lò sưởi và liên tục mỉm cười như thể việc mở cửa đón một người khách lạ là điều hoàn toàn tự nhiên. Đến tận bây giờ, mỗi khi nhớ về Cappadocia, tôi không nghĩ nhiều đến những khung cảnh nổi tiếng xuất hiện trên bưu thiếp hay mạng xã hội mà lại nhớ đến hơi ấm của căn phòng nhỏ ấy giữa một buổi chiều tuyết lạnh.
Cappadocia đẹp bởi địa chất hàng triệu năm tuổi, nhưng đáng nhớ bởi những con người tôi gặp trên đường
Vài ngày sau, tôi có mặt ở Antalya bên bờ Địa Trung Hải sau một hành trình xuyên đêm khá mệt mỏi. Thành phố còn chưa thức dậy hoàn toàn khi tôi kéo hành lý đến nhà trọ từ sáng sớm. Theo quy định, giờ nhận phòng vẫn còn khá xa, nhưng cô chủ nhà sau khi thấy tôi vừa kết thúc một chuyến đi dài đã chủ động sắp xếp để tôi có thể vào phòng nghỉ ngơi ngay.
Trong lúc chờ dọn phòng, cô mang ra một phần bánh ăn sáng và một tách trà nóng dù bữa sáng không nằm trong chi phí lưu trú của tôi. Sau đó, cô còn cẩn thận đánh dấu trên bản đồ những góc phố, những quán ăn và những đoạn bờ biển mà theo cô là không nên bỏ lỡ khi ở Antalya. Ngoài cửa sổ, ánh nắng đầu tiên của Địa Trung Hải đang bắt đầu phủ lên những mái nhà thấp của thành phố.
Thành phố biển Antalya bên bờ Địa Trung Hải
Nhìn lại, đó đều là những chi tiết rất nhỏ. Không có công trình nào vĩ đại, không có khoảnh khắc nào mang tính bước ngoặt. Thế nhưng chính những điều nhỏ bé ấy lại là thứ ở lại lâu nhất trong ký ức. Càng đi nhiều, tôi càng nhận ra rằng những công trình giúp chúng ta hiểu về lịch sử của một vùng đất, nhưng cách con người đối xử với nhau mới là điều khiến vùng đất ấy trở nên đáng nhớ.
Sau những đế chế
Trước chuyến đi, tôi nghĩ mình sẽ trở về với những câu chuyện về Byzantine, Ottoman, Bosphorus hay Con đường Tơ lụa. Tôi vẫn mang về tất cả những điều đó. Nhưng khi những bức ảnh đã được lưu vào máy tính và những tấm vé đã nằm yên trong ngăn kéo, điều hiện lên đầu tiên mỗi khi ai đó nhắc đến Thổ Nhĩ Kỳ lại không phải những công trình nổi tiếng hay những dấu mốc lịch sử.
Tôi nhớ người bán bánh mì cá dưới chân cầu Galata, nhớ nhóm nữ sinh trong thánh đường ở Istanbul, nhớ những cuộc trò chuyện ngắn ở Grand Bazaar, nhớ bà cụ trong căn nhà hang đá ở Cappadocia và nhớ cô chủ nhà trọ bên bờ Địa Trung Hải đã mang cho tôi một bữa sáng ngoài dự kiến vào một ngày còn rất sớm.
Những gian hàng trong Grand Bazaar nối tiếp nhau như một mê cung, nhưng thứ khiến tôi dừng chân lâu nhất lại là sự cởi mở của những con người nơi đây
Các đế chế để lại dấu vết trên bản đồ và trong sách sử. Còn những con người bình thường mới là những người ở lại lâu nhất trong ký ức của người lữ khách. Có lẽ đó cũng là điều khiến tôi thường khuyên bạn bè hãy đến Thổ Nhĩ Kỳ ít nhất một lần. Không chỉ để nhìn thấy nơi hai châu lục gặp nhau hay để bước vào một trong những không gian lịch sử đặc biệt nhất thế giới, mà còn để hiểu rằng phía sau những khái niệm lớn lao về văn minh, tôn giáo và địa chính trị vẫn luôn là những con người rất bình thường đang sống, đang làm việc và đang mở rộng cánh cửa của mình với những vị khách phương xa.
Đến Thổ Nhĩ Kỳ, tôi đã tìm thấy những câu chuyện về các đế chế từng thay đổi lịch sử thế giới. Nhưng nhiều năm sau, điều hiện lên đầu tiên trong ký ức tôi có lẽ vẫn sẽ là nụ cười của người bán bánh mì cá dưới chân cầu Galata, tách trà nóng trong căn nhà hang đá ở Cappadocia hay buổi sáng rất sớm bên bờ Địa Trung Hải khi một người xa lạ đối xử với tôi như một vị khách quen.
Một khoảnh khắc của tác giả ở Capadocia - Một biểu tượng về dòng Hồi giáo Sufi rất đặc trưng được làm thành những vật phẩm lưu niệm rất độc đáo
Nhiều năm sau, khi những chi tiết về hành trình dần mờ đi, có lẽ điều còn ở lại không phải là những mái vòm của Istanbul, những thung lũng đá ở Cappadocia hay màu xanh của Địa Trung Hải, mà là cảm giác đã từng được đối xử tử tế bởi những con người xa lạ trên một vùng đất xa xôi. Và có lẽ đó mới là cách một quốc gia bước ra khỏi bản đồ để trở thành một phần ký ức của mỗi người lữ khách.
