Kiến trúc chợ Đông Hà giữa dòng chảy của lịch sử và tương lai

Mặt trời lên cao dần, những chuyến xe từ hướng Lao Bảo nối đuôi nhau mang theo hàng hóa từ biên giới về chợ Đông Hà. Trong dòng chuyển động ấy, dãy nhà chợ hiện ra bình dị, kéo dài theo tuyến, mở ra những khoảng đón gió sông. Không phô trương, không cầu kỳ, công trình hiện diện như một phần tự nhiên của đời sống đô thị. Chính sự giản dị đó tạo nên chiều sâu của một di sản hậu chiến, di sản của khát vọng phục hồi kinh tế và xây dựng tương lai.

Bài liên quan

Ba lớp thời gian trên một khung cảnh thánh

Khi đức tin định hình nhịp sống Myanmar

Năm 1990, khi Quảng Trị vẫn còn nhiều khó khăn, Ủy ban nhân dân tỉnh đã tổ chức một cuộc thi thiết kế khu chợ trung tâm. Khoảng 12 phương án tham dự, quy tụ các đơn vị tư vấn uy tín hàng đầu trong nước thời đó như Viện Thiết kế của Bộ Xây dựng, cùng nhóm các Trường Đại học Kiến trúc, Xây dựng, Hội Kiến trúc sư Việt Nam. Trong bối cảnh ngân sách hạn hẹp, quyết định tổ chức thi tuyển bài bản cho thấy tầm nhìn chiến lược của địa phương, bởi chợ khi ấy được xác định là hạ tầng cốt lõi cho sự phát triển của tỉnh lỵ.

Phương án đoạt giải Nhất thuộc về nhóm kiến trúc sư của Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội do kiến trúc sư Nguyễn Tiến Thuận chủ trì. Khi hồi tưởng về cuộc thi, ông nhấn mạnh rằng yếu tố quyết định không nằm ở hình thức mà ở cách công trình thích ứng với khí hậu. Trong khi nhiều phương án đề xuất một không gian lớn với mái bao phủ rộng nhằm tạo cảm giác bề thế, nhóm thiết kế lựa chọn phát triển khu chợ theo dạng tuyến với bề ngang hẹp, cho phép gió lưu thông xuyên suốt chiều dài công trình.

Giải pháp này xuất phát từ thực tế khí hậu Quảng Trị, nơi hình thái gió Lào vốn rất khô và nóng thường xuyên thổi. Theo phân tích của kiến trúc sư Nguyễn Tiến Thuận, cảm giác nhiệt của con người phụ thuộc nhiều vào khả năng bay hơi độ ẩm trên da. Không khí càng chuyển động, cơ thể càng dễ chịu. Một không gian mái lớn, khép kín và tích nhiệt sẽ khiến tiểu thương, những người gắn bó với chợ suốt cả ngày, khó có thể thích nghi. Bởi vậy, thay vì đóng kín để tránh gió nóng, thiết kế mở ra để đón gió, biến thách thức khí hậu thành điều kiện vận hành tự nhiên của không gian. Đi dọc các dãy hàng, có thể cảm nhận luồng không khí chuyển động liên tục, lướt qua những sạp hàng và làm dịu bớt sự oi bức, một trải nghiệm hiếm gặp ở nhiều khu chợ mái lớn cùng thời.

Bên cạnh yếu tố sinh khí hậu, bản sắc địa phương cũng được đặt ở vị trí trung tâm của ý tưởng thiết kế. Trước đây, khu vực ven sông Hiếu từng là chợ cá sầm uất với hình ảnh trên bến dưới thuyền. Chính ký ức ấy đã gợi hình cho thiết kế khu chợ, những con thuyền neo đậu được chuyển hóa thành nhịp điệu của các khối nhà. Nhìn từ hướng bờ sông, dãy nhà chợ gợi cảm giác chuyển động chậm rãi, hòa mình vào cảnh quan. Không cần đến những chi tiết biểu tượng rõ ràng, công trình vẫn giữ được mối liên hệ tinh tế với lịch sử thương hồ của địa phương, tạo nên một ngôn ngữ kiến trúc giản dị nhưng giàu lớp nghĩa.

Quá trình xây dựng kéo dài suốt 13 năm do hạn chế về nguồn lực. Khu chợ chính được chia thành ba phân đoạn, đầu tiên là khu chợ khô, sau đó là khu chợ ướt và cuối cùng là khu đình chợ. Cách phân kỳ thi công theo nguyên tắc có nguồn lực đến đâu triển khai đến đó tưởng như khiêm tốn lại phù hợp với cấu trúc tuyến của phương án thiết kế, cho phép mỗi phần sau khi hoàn thành đều có thể vận hành độc lập. Điều đáng chú ý là suốt hơn một thập kỷ ấy, đồ án gần như không phải điều chỉnh đáng kể. Sự nhất quán đó giữa bối cảnh ngành xây dựng Việt Nam chuyển mình nhanh chóng cho thấy tính bền vững của giải pháp ban đầu cũng như niềm tin của chính quyền địa phương đối với tầm nhìn đã lựa chọn.

Chợ Đông Hà vì thế có thể được nhìn như một di sản sống, không phải di sản của quá khứ xa xôi mà của thời kỳ tái thiết và khát vọng phát triển. Công trình không tìm kiếm sự ngoạn mục về hình thức nhưng bền bỉ trong giá trị sử dụng và trong ký ức cộng đồng. Giữa gió Lào và dòng sông Hiếu, giữa những tuyến nhà mở đón gió và nhịp sống hối hả đầu xuân, khu chợ tiếp tục đóng vai trò trung tâm kinh tế của tỉnh, đồng thời mở ra khả năng trở thành điểm đến trải nghiệm văn hóa đương đại.

Thưởng thức xong tô bún và ly cà phê ở khu đình chợ, khi rời khỏi dãy hàng còn tấp nập, tôi nhận ra rằng di sản không chỉ hiện diện trong những bức tường cổ kính hay các dấu tích chiến tranh. Đôi khi, di sản nằm ở những không gian phục vụ đời sống thường nhật, nơi kiến trúc và khí hậu, ký ức và tương lai gặp nhau trong một nhịp thở chung của đô thị.

Bài: Tàn Nhang - Ảnh: Triệu Chiến