Làng Tế Tiêu và nghệ thuật rối cạn hơn 400 năm

Dấu tích rối cạn trên đất Tế Tiêu

Múa rối ở Việt Nam gắn liền với đời sống sản xuất nông nghiệp, là nơi người nông dân gửi gắm tình yêu cuộc sống, đất nước, con người, thể hiện khát vọng no ấm và niềm tin vào điều thiện. Trong khi rối nước đã quen thuộc với nhiều người, rối cạn, dù ít được biết đến, vẫn âm thầm tồn tại hàng trăm năm.

Mảnh đất Tế Tiêu (Mỹ Đức, Hà Nội) có lịch sử lâu đời, là nơi cư dân Việt cổ sớm tụ cư, khai phá ruộng đồng và hình thành những sinh hoạt văn hóa cộng đồng phong phú. Theo các bậc cao niên, rối cạn đã có mặt ở Tế Tiêu từ hơn 400 năm trước.

Người dân kể với nhau rằng, vào năm 1573 (niên hiệu Hưng Phúc), ông Trần Triều Đông về đây khai hoang, lập làng, đồng thời sáng tạo múa rối cạn và truyền lại cho cộng đồng. Từ đó, nghề rối bám rễ nơi này, trở thành thú vui tinh thần của người dân. Rối cạn Tế Tiêu từng trải qua nhiều thăng trầm. Chiến tranh và ly tán từng khiến rối cạn tưởng như lụi tàn, nhưng từ giai đoạn 1956–1960, nghệ thuật này được khôi phục, phát triển mạnh.

Sinh hoạt làng quê qua từng tích trò

Từ năm 1956, các nhóm diễn trong làng, phường rối cạn Tế Tiêu chính thức ra đời. Đến nay, phường lưu giữ hơn 100 tích trò và hàng nghìn con rối, với khoảng 20 thành viên. Theo nhiều nghệ nhân, ngày xưa, múa rối tồn tại một cách tự nhiên, gắn với nhịp điệu của mùa vụ. Diễn rối không cần sân khấu cầu kỳ. Hết mùa gặt, khi nông nhàn, người làng tụ họp ở sân đình.

Khi chưa có điện, ánh đèn dầu đủ để mọi người quần tụ lại với nhau, chăm chú dõi theo những câu chuyện được kể trên sân khấu. Nghệ nhân không sống bằng nghề biểu diễn, họ chủ yếu là nông dân. Ban ngày cày cấy, tối lại đứng trong buồng trò, sau phông vải. Vì thế, rối cạn Tế Tiêu mang đậm tính cộng đồng.

Trò diễn của rối cạn Tế Tiêu khai thác chất liệu từ chính hiện thực đời sống, nhân vật lịch sử, và phong tục tập quán, tín ngưỡng. Đó là khung cảnh lao động nông nghiệp như cày bừa, cấy lúa, xay lúa giã gạo, hái cau...

Bên cạnh đó là những câu chuyện lịch sử như Thánh Gióng đánh giặc Ân, Lý Công Uẩn dời đô. Các cảnh sinh hoạt lễ hội, tín ngưỡng, phong tục như thi hái quả, đánh đu, rước kiệu, đấu vật... Các trò rối lồng ghép bài học đạo đức, lên án tệ nạn, thói hư tật xấu trong cộng đồng cũng để lại nhiều suy ngẫm cho người xem.

Trải qua hàng trăm năm, hình thức xem rối đã thay đổi, khán giả ngày nay có thể là du khách thập phương, địa điểm diễn có thể là khu du lịch, nhưng tinh thần cộng đồng ấy vẫn còn nguyên vẹn.

“Dễ mà khó” - kỹ nghệ giữ hồn quân rối

Rối cạn Tế Tiêu là sự tổng hòa của nghệ thuật chế tác quân rối, sân khấu, điều khiển rối, hát, lời thoại và âm nhạc. Chưa kể, nhiều tích trò được chuyển thể từ chèo, tuồng, quan họ, hát văn, tạo nên sân khấu đa dạng nhưng vô cùng gần gũi. Quy trình chế tác quân rối trải qua nhiều công đoạn nối tiếp nhau, đòi hỏi sự tỉ mỉ. Trước hết là khâu chuẩn bị nguyên liệu, lựa chọn chất liệu phù hợp, chủ yếu là gỗ sung, gỗ mít.

Tiếp đó, các nghệ nhân tạo hình, chạm khắc các bộ phận của con rối theo từng nhân vật. Sau khi hoàn thiện phần tạo hình, các bộ phận cùng hệ thống que điều khiển sẽ được lắp ráp. Công đoạn tiếp theo là sơn, vẽ và trang trí mỹ thuật, nhằm hoàn thiện diện mạo, thần thái và đặc điểm riêng của từng nhân vật. Khi phần tạo hình đã hoàn chỉnh, con rối được may mặc trang phục, chỉnh sửa lần cuối trước khi đưa vào sử dụng trên sân khấu.

Rối cạn "dễ mà khó". Dễ ở chỗ là không như rối nước, mà sân khấu của rối cạn chỉ cần "căng phông, dựng bạt" là có diễn bất cứ nơi nào. Còn khó là bởi rối Tế Tiêu hay diễn các tích tuồng - sự khác biệt rõ nét so với các phường rối cạn khác chuyên diễn các tích chèo cổ.

Rối tuồng là loại hình diễn xướng rất khó, đề cao yếu tố vũ đạo, đặc biệt là động tác chân của nhân vật. Các động tác của mỗi nhân vật lại có đặc trưng riêng. Chưa kể, tất cả các cử chỉ, "ngôn ngữ cơ thể" của quân rối đều xuất hiện trọn vẹn dưới con mắt khán giả, chứ không được che bớt đi một phần như rối nước. Do đó, muốn diễn thành thục, phải mất nhiều năm luyện tập. Khó hơn cả là các động tác bộc lộ cảm xúc nội tâm như sợ hãi, vui mừng, buồn bã. Chính những chuyển động này tạo nên “hồn” cho con rối. Điều này không chỉ yêu cầu sự linh hoạt về tay chân, mà còn là sự thấu cảm từng tích trò, từng tính cách nhân vật.

Một yếu tố không kém phần quan trọng là âm nhạc và lời thoại. Tùy theo trò diễn, nghệ nhân sẽ phải biểu diễn những lời hát ở các thể loại khác nhau, từ dân ca, hát nói, hát ngâm đến tuồng, chèo, hát văn, quan họ.

Đến nay, rối Tế Tiêu - với gần 100 trò diễn, hàng nghìn chú rối đã vượt khỏi làng xã, đến với những hội diễn lớn ở Hà Nội, dự liên hoan quốc tế tổ chức tại Bảo tàng Dân tộc, các triển lãm du lịch làng nghề, các kỳ Festival Huế… và giành được cả giải thưởng lẫn sự yêu mến của khán giả trong và ngoài nước.

Trong gần 100 trò diễn, có hơn 20 tích trò là rối tuồng cha ông để lại như: Chém tá trích trong vở tuồng Sơn Hậu, Thoát Hoan chui ống đồng, Thạch Sanh chém trăn tinh, Thánh Gióng đánh giặc Ân... Ngoài rối tuồng, phường rối Tế Tiêu cũng biểu diễn cả rối chèo, bài vè, ví, kịch; các tác phẩm đương đại, phản ánh hiện thực đời sống xã hội hiện nay. Các tiết mục thường mang tính vui tươi, dí dỏm, trữ tình, tạo nên sức lôi cuốn đối với người xem.

Với sức sống bền vững và sự đặc sắc của nghệ thuật này, năm 2020, rối cạn Tế Tiêu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Bài: Nhật Minh, Ảnh: Ngậu Phạm