VI
EN
Ngôn ngữ thầm lặng của núi rừng
Với nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số tại Việt Nam, trang phục truyền thống luôn là một dạng ngôn ngữ. Nó ghi lại lịch sử, phản ánh phong tục, thẩm mỹ và thế giới quan của cả một cộng đồng. Nếu chất liệu vải và kiểu dáng tạo nên phần “hình”, thì hoa văn chính là phần “hồn” lưu giữ văn hóa dưới dạng hoạ tiết một cách tinh tế, bền bỉ và âm thầm nhất.
Phụ nữ H’Mông địu con trên ruộng bậc thang tại Mù Cang Chải
Hoạ tiết “hạt gạo” được thêu tỉ mỉ trên trang phục của người dân
Ở người H’Mông, điều này thể hiện rất rõ. Trên nền vải chàm quen thuộc, những họa tiết nhỏ bé được thêu, vẽ bằng sáp ong hay ghép vải không xuất hiện ngẫu nhiên. Mỗi hình khối, mỗi đường xoắn, mỗi mảng lặp đều mang theo một ý niệm cụ thể, gắn chặt với đời sống lao động, tín ngưỡng và môi trường sinh tồn của họ.
Phụ nữ H’Mông nhuộm chàm vải lanh
Điều thú vị là cùng một biểu tượng, nhưng mỗi nhóm H’Mông ở các vùng khác nhau lại có cách thể hiện khác nhau. Lịch sử di cư từ Nam Trung Quốc xuống Bắc Việt Nam qua hàng nghìn năm đã tạo nên sự phân tán về địa lý, kéo theo những biến đổi trong lối sống, tập quán và thẩm mỹ. Vì thế, trang phục trở thành dấu hiệu nhận diện tinh tế giữa các nhóm H’Mông như: H’Mông Trắng, H’Mông Hoa, H’Mông Đen và H’Mông Xanh. Mỗi nhóm đều có cách phân biệt trang phục khác nhau dù vẫn chia sẻ cùng một nền tảng văn hóa.
Lắng nghe lời trang phục “nói”
Trong bức tranh đa dạng đó, người H’Mông sinh sống tại Mù Cang Chải là một trường hợp đặc biệt. Sống tương đối khép kín suốt hơn 400 năm giữa những dãy núi cao, cộng đồng này đã gìn giữ được nhiều kỹ thuật tạo tác truyền thống gần như nguyên vẹn. Từ cách nhuộm chàm, vẽ sáp ong đến các bố cục hoa văn, mọi thứ đều tuân theo những quy ước lâu đời, được truyền lại qua nhiều thế hệ phụ nữ trong gia đình.
Nhìn vào hệ thống hoa văn H’Mông, có thể thấy cả một thế giới thu nhỏ của núi rừng. Những hình tam giác nhọn gợi núi cao trùng điệp; đường zigzag mô phỏng sườn đồi, nương rẫy; các mô-típ vòng xoắn lặp đi lặp lại gợi nhịp sinh sôi, tuần hoàn của tự nhiên. Có những họa tiết lấy cảm hứng từ nông cụ lao động quen thuộc như lưỡi cày, răng cưa, bếp lửa, cối giã. Cũng có những hình ảnh mang tính biểu tượng cao hơn như trống - đại diện cho âm thanh kết nối cộng đồng; thuyền - biểu trưng cho hành trình khám phá và cột trụ - gợi kiến trúc, tín ngưỡng cùng trật tự vũ trụ.
Hoạ tiết nông cụ và hàm ý người dân muốn truyền tải. Nguồn: Ná Nả: Chế Kang Sa
Thế giới động vật và thực vật cũng hiện diện dày đặc trong ngôn ngữ trang phục ấy. Ốc sên với đường xoắn kép được xem là biểu tượng của sinh sôi, đoàn tụ; sừng trâu thể hiện sức mạnh và uy quyền; dấu chân gà, dấu chân lợn gợi hành trình sinh tồn giữa thiên nhiên khắc nghiệt; cánh bướm mang ý nghĩa tái sinh, biến đổi. Những hình ảnh ấy phản ánh một nhân sinh quan rất rõ rằng con người không tách rời khỏi tự nhiên, mà là một phần trong vòng vận động chung của đất trời.
Động vật cũng được hoạ tiết hoá để truyền tải suy nghĩ của người dân. Nguồn: Ná Nả: Chế Kang Sa
Di sản văn hoá bền bỉ cùng thời gian
Ở đây, việc làm trang phục không thực hiện chính cho mục đích thương mại mà chủ yếu phục vụ cho đời sống của người dân. Phụ nữ H’Mông bắt đầu học thêu, học vẽ hoa văn từ khi còn rất nhỏ. Mỗi mũi thêu là một bài học về sự kiên nhẫn, về ký ức tập thể, về việc nhớ hình dáng của hoa văn không cần bản vẽ. Hoa văn không được ghi chép trên giấy, mà nằm trong trí nhớ, trong đôi tay, trong nhịp sinh hoạt thường ngày. Chính sự truyền thừa bằng hoạt động ý nghĩa ấy khiến ngôn ngữ trang phục H’Mông trở nên sống động và khó thay thế.
Hướng dẫn viên chia sẻ ý nghĩa các hoạ tiết trên trang phục người H’Mông
Theo thời gian, trang phục truyền thống trở thành tấm gương phản chiếu rõ nét thẩm mỹ, nhân sinh quan và những ước vọng bền bỉ qua nhiều thế hệ. Đó là khát vọng về sự no đủ, bình yên, về sự tiếp nối của dòng tộc cũng như mối gắn kết hài hòa giữa con người, cộng đồng và thiên nhiên. Những câu chuyện ấy được “dệt” nên từng ngày, chậm rãi và lặng lẽ. Ngay cả trong ngôn ngữ H’Mông: “xaa xuv” được hiểu đơn giản là “đưa sợi chỉ”, nhưng đồng thời cũng mang nghĩa “kể chuyện”.
A Tủa, người dẫn đường bản địa, chia sẻ rằng: “Với người H’Mông, đời sống tinh thần luôn hiện diện trong mọi khía cạnh, từ những câu chuyện cổ tích cho đến từng hoa văn trên trang phục. Mỗi chi tiết đều mang một hàm ý riêng, như cách người đi trước nhắc nhở và giáo dưỡng các thế hệ sau”. Chính vì vậy, với anh, là người con của Xó Mồng (tên tiếng H’Mông của Mù Cang Chải), luôn mong muốn mang những giá trị ấy đến với nhiều người hơn nữa.
Du khách trải nghiệm làm hoạ tiết bằng sáp ong trên vải lanh
Ngày nay, khi nhiều giá trị văn hóa đứng trước nguy cơ mai một, trang phục truyền thống của người H’Mông, đặc biệt là hệ hoa văn, hiện lên như một dạng di sản vô hình quý giá. Nó không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là minh chứng cho khả năng lưu giữ văn hoá bản địa bằng những phương thức rất con người thông qua đôi tay, trí nhớ, sự kiên trì và niềm tin vào những điều tưởng chừng như nhỏ bé.
