Ẩm thực ngày Tết thời hiện đại

Một buổi chiều cận Tết, khi thành phố đã bắt đầu chậm lại theo một nhịp điệu riêng. Ngoài chợ, bánh chưng gói sẵn xếp ngay ngắn trong khay inox; trong siêu thị, giò lụa, thịt đông, nem rán được đóng hộp chỉn chu, dán nhãn ngày sản xuất - hạn dùng. Tết hiện đại mở ra trước mắt chúng ta không còn mùi khói bếp cay cay, không còn tiếng dao thớt dồn dập suốt mấy ngày giáp năm. Và cũng từ đó, câu hỏi quen thuộc lại trở về với mỗi người yêu ẩm thực chúng ta:

Ẩm thực thực ngày Tết hôm nay còn cầu kỳ không, hay chỉ cầu kỳ theo một cách khác?

Bài liên quan

Mâm cỗ Tết Nguyên đán ở các nước châu Á có gì?

Tết và niềm vui của mùa Xuân

Tết bớt vất vả, nhưng chưa từng đơn giản

Nếu hiểu “cầu kỳ” là sự nhọc nhằn về tay chân, thì quả thật, mâm cỗ Tết ngày nay đã nhẹ đi rất nhiều. Ít nhà còn gói bánh chưng từ đêm ba mươi, ít người thức trắng canh nồi bánh, ít bà mẹ chịu đứng hàng giờ bên bếp để ninh nồi thịt đông cho thật trong, thật ngọt. Thay vào đó là dịch vụ đặt trước, là những gian hàng “Tết trọn gói”, là vài cú chạm trên màn hình điện thoại.

Nhưng sự giản lược ấy không đồng nghĩa với cẩu thả. Tết hiện đại bớt nặng về lao động, nhưng lại nặng hơn về lựa chọn. Người ta không còn hỏi “làm bao nhiêu món cho đủ mâm”, mà quan tâm tới việc lựa chọn mâm cỗ sẽ có những món ăn gì, liệu có phù hợp với sức khỏe, sức ăn, số người ăn Tết và tinh thần, thói quen của gia đình mình hay không? Họ chọn ăn Tết theo cách mới gọn ghẽ nhất có thể để mùa Tết không còn nỗi lo dọn dẹp, đun nấu, chia phần ăn ba ngày Tết. Cái cầu kỳ cổ xưa với mọc - nem - gà - giò - xôi... đã rời khỏi gian bếp chật hẹp để chuyển sang không gian của ý thức, của thẩm mỹ, của bản sắc cá nhân.

Mâm cỗ Tết "lai căng"

Trong những căn bếp đô thị, tôi gặp rất nhiều mâm cỗ Tết “lai”. Vẫn là bánh chưng, nhưng là bánh chưng gạo lứt cho người ăn kiêng. Vẫn là thịt kho, nhưng kho kiểu mới với đủ hương vị từ thịt kho Coca Cola tới thịt kho Đông Pha kiểu Trung Quốc. Hay những bát canh bóng thả cầu kỳ chuyển sang bát canh rau củ hú họa, đơn giản với đủ các loại củ ninh cùng xương lợn y như mâm cơm ngày thường. Tuy vậy, vẫn có những gia đình lại muốn theo đuổi mâm cỗ Tết đúng chuẩn người xưa. Có nhà giữ mâm cỗ Bắc với canh măng, giò thủ; có nhà miền Trung thêm dưa món, tré, nem chua; có gia đình miền Nam không thể thiếu thịt kho trứng nước dừa sóng sánh.

Điều này phản ánh đời sống hiện đại với du nhập nhiều nền văn hóa khác nhau với những biến tấu và sáng tạo khôn lường. Một đĩa thịt kho Đông Pha cũng không khiến màu sắc Tết giảm đi, nó giúp chúng ta đổi khẩu vị và đem một luồng gió mới vào bữa cơm; một đĩa bánh chưng gạo lứt giúp những thành viên đang ăn kiêng trong gia đình cũng có thể thưởng thức miếng bánh sum vầy cùng mọi người. Hay bát canh rau củ ninh xương giúp bà, giúp mẹ được nghỉ ngơi nhiều hơn thay vì phải phức tạp hóa, cầu kỳ hóa mâm cơm ngày đoàn viên.

Mâm cỗ như một tuyên ngôn mềm

Ngày xưa, mâm cỗ Tết mang tính quy chuẩn. Có những món gần như bắt buộc, thiếu là bị xem như chưa trọn lễ. Ngày nay, mâm cỗ dần trở thành một tuyên ngôn mềm về lối sống. Có nhà chọn mâm cỗ thuần Việt như một cách níu giữ cội nguồn. Có gia đình trẻ đưa vào bàn ăn vài món Âu - Á để phản ánh nhịp sống toàn cầu. Có người giảm thịt thà, tăng rau củ quả, chú trọng sức khỏe như một cách bước sang năm mới nhẹ nhõm hơn. Ở đây, sự cầu kỳ không còn nằm ở số lượng món, mà ở ý niệm đằng sau món ăn. Mỗi lựa chọn đều mang theo một suy nghĩ rằng ăn thế nào để không thấy áy náy, để phù hợp với cơ thể, để hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

Mâm cỗ thời đại mới cũng rất chú trọng hoạt động uống. Nếu như xưa kia, mâm cơm Tết chủ yếu là cơm, rượu và thịt thì ngày nay, danh sách đồ uống cho ngày Tết ngày càng phong phú. Từ bia, rượu truyền thống, nước ngọt, nước ép trái cây cho tới các loại champagne (sâm banh); vang nổ; vang sủi; kombucha; cider... cho tới các loại nước uống hiện đại hơn.

Đời sống hiện đại làm thay đổi cái Tết cũ kỹ, nhưng chính nó là neo giữ biết bao truyền thống tốt đẹp. Suy cho cùng, Tết cũng chỉ là dịp để người người nhà nhà tụ họp, ăn uống linh đình để chào mừng một năm mới sung túc, ấm no. Vì vậy, ăn gì, uống gì và mâm cơm có bao nhiêu món chưa bao giờ là một công thức chung bắt buộc mọi người phải nhất mực tuân thủ.

Tết của trình bày và trải nghiệm

Ẩm thực Tết hiện đại cũng cầu kỳ hơn ở cách trình bày. Ta thấy những mâm cỗ được sắp đặt thật khéo. Dù các món đơn giản, nhưng khi bày lên mâm cũng vẫn tươi đẹp, từ màu xanh của dưa hành, sắc phơn phớt hồng của giò lụa mới cắt, nâu đậm của thịt kho, màu vàng ruộm của nem rán... Không ít gia đình chụp lại mâm cỗ và khoe lên các nền tảng mạng xã hội trước khi dọn ăn - một thói quen mới, nhưng không hề xa lạ với tinh thần “trân trọng khoảnh khắc”. Bữa ăn Tết vì thế trở nên hấp dẫn hơn. Người ta ăn chậm hơn, nói chuyện nhiều hơn, nhớ lại những mùa Tết cũ và so sánh với hiện tại. Mâm cỗ trở thành một không gian đối thoại giữa các thế hệ.

Với tinh thần yêu ẩm thực và truyền thống Việt, Travellive không lo rằng Tết hiện đại đánh mất sự cầu kỳ. Ta chỉ thấy nó dịch chuyển hình thức từ cầu kỳ trong thao tác sang cầu kỳ trong suy nghĩ; từ cầu kỳ vì nghĩa vụ sang cầu kỳ vì lựa chọn; từ cầu kỳ nặng nề sang cầu kỳ có ý thức hơn. Tết hôm nay có thể bớt khói bếp, bớt mồ hôi, nhưng chưa bao giờ bớt đi những ý nghĩa tốt đẹp và chiều sâu của nó. Chỉ cần con người còn dành thời gian suy nghĩ xem mình ăn gì, ăn cùng ai, và ăn để nhớ điều gì, thì ẩm thực ngày Tết vẫn luôn là một nghi lễ văn hóa tinh tế và đầy nhân nghĩa.

Và có lẽ đó chính là cách Tết thích nghi để tiếp tục sống trong đời sống hiện đại. Cơm Tết không cần cầu kỳ, không mâm cao cỗ đầy linh đình từng mâm nhưng đủ ngon lành để người ta nhận ra mình đang bước sang một năm mới, với tất cả những gì thân quen nhất vẫn còn ở lại trên bàn ăn.

Hà Chuu - Ảnh: Nhiều nguồn khác