VI
EN
Nhật Bản - quốc gia vốn nổi tiếng với việc gìn giữ các giá trị cổ truyền đang chứng kiến một sự đứt gãy văn hóa đầy ngỡ ngàng. Cùng với việc từ bỏ Tết Nguyên đán để chuyển sang đón năm mới theo Dương lịch từ thời Minh Trị, một nghi lễ cuối năm có nguồn gốc từ hơn 1.000 năm trước mang tên "Nengajo" (thiệp chúc mừng năm mới) đang dần biến mất khỏi đời sống thường nhật.
Những con số không biết nói dối: từ đỉnh cao gần 4,5 tỷ tấm thiệp được phát hành vào năm 2004, con số này đã sụt giảm xuống chỉ còn 1,07 tỷ tấm vào năm 2025. Dự báo cho năm 2026, thị trường bưu chính Nhật Bản sẽ tiếp tục chứng kiến sự sụt giảm sâu sắc hơn nữa, khi khái niệm "nengajo-jimai" (chấm dứt gửi thiệp Tết) trở thành một làn sóng mới trong đời sống văn hóa Nhật Bản.
Người trẻ ở Nhật giờ đây không còn ưu tiên việc viết thiệp cho năm mới nữa
Từ nghi lễ quý tộc đến gánh nặng
Nengajo không đơn thuần là một tấm thiệp bưu điện; đó là một di sản tinh thần bắt nguồn từ thời Heian (794-1192), khi tầng lớp quý tộc sử dụng những lời chúc viết tay để kết nối với nhau trong dịp đầu năm. Phong tục này thực sự bùng nổ và lan rộng toàn xã hội vào thời kỳ Minh Trị (1868-1912) nhờ sự ra đời của hệ thống bưu chính hiện đại. Suốt hàng thế kỷ, việc chuẩn bị Nengajo vào tháng 12 để đảm bảo chúng đến tay người nhận đúng vào ngày mùng 1 tháng 1 đã trở thành một chuẩn mực đạo đức và sự lịch thiệp tối thượng của người dân xứ sở Phù Tang. Tuy nhiên, trong bối cảnh cuộc sống hiện đại ngày càng bận rộn, người Nhật dường như không còn đủ thời gian rảnh rỗi để nắn nót từng dòng chữ hay lựa chọn những mẫu thiết kế con giáp cầu kỳ cho hàng trăm mối quan hệ xung quanh.
Thiệp chúc mừng năm mới (Nengajo) với hình tượng con giáp theo lịch âm dương – một di sản văn hóa có lịch sử hơn 1.000 năm, từng là cầu nối tinh thần không thể thiếu của người dân Nhật Bản mỗi dịp Xuân về
Tuy nhiên, trong mắt thế hệ người Nhật hiện đại, tấm thiệp nengajo đang dần chuyển hóa từ một lời chúc chân thành thành một "nghĩa vụ" nặng nề. Sumie Kawakami, một học giả tại tỉnh Yamanashi, chia sẻ rằng việc chuẩn bị hàng trăm tấm thiệp cho đồng nghiệp, bạn bè và gia đình vào mỗi tháng 12 trở thành một áp lực tinh thần quá sức. Sự lo lắng về việc bỏ sót một ai đó trong danh sách gửi thiệp vào ngày 1 tháng 1 tạo nên một sự căng thẳng không đáng có trong kỳ nghỉ lễ. Việc gửi muộn bị xem là thiếu tế nhị, khiến nengajo vô tình trở thành một thước đo khắc nghiệt về sự chu đáo trong các mối quan hệ xã hội vốn đã quá chật chội.
Sự suy tàn của nengajo còn phản ánh một thay đổi lớn trong tư duy về mối quan hệ công sở tại Nhật Bản. Trước đây, nhân viên được kỳ vọng sẽ gửi thiệp cho tất cả đồng nghiệp và cấp trên như một cách duy trì sự kết nối trong tổ chức. Nhưng ngày nay, xu hướng tách biệt rạch ròi giữa công việc và đời sống riêng tư (work-life balance) đang lên ngôi. Người Nhật không còn cảm thấy cần thiết phải chia sẻ không gian cá nhân với những người quen biết xã giao ngoài giờ làm việc.
"Nengajo-jimai" xuất hiện ngày càng nhiều như một lời "khai tử" văn minh cho truyền thống từng được coi là chuẩn mực đạo đức tối thượng của người Nhật
Bưu chính Nhật Bản từng chứng kiến thời hoàng kim vào năm 2004 với gần 4,5 tỷ tấm thiệp được chuyển phát đúng vào ngày mùng 1 Tết
Kawakami thừa nhận: "Cuộc sống của chúng ta đã thay đổi hoàn toàn so với thời điểm nengajo ra đời. Việc mất đi truyền thống này có phần đáng buồn, nhưng nó là hệ quả tất yếu khi chúng ta ưu tiên sự tự do cá nhân hơn những quy tắc xã giao gò bó". Chính sự thờ ơ của giới trẻ và sự bận rộn cực độ của lực lượng lao động vào cuối năm đã khiến những hòm thư đỏ vốn tấp nập vào sáng mùng 1 Tết dần trở nên thưa thớt.
Công nghệ: "Kẻ tội đồ" hay người giải phóng truyền thống?
Một nghịch lý thú vị trong lịch sử nengajo là công nghệ từng giúp nó thăng hoa nhưng cũng chính công nghệ đang "khai tử" nó. Vào những thập niên trước, sự ra đời của máy tính cá nhân và máy in màu đã tạo nên một làn sóng tự thiết kế thiệp Tết rầm rộ, cho phép mọi người lồng ghép ảnh cá nhân và lời nhắn riêng biệt. Nhưng giờ đây, sự lên ngôi của điện thoại thông minh, các ứng dụng nhắn tin nhanh và mạng xã hội đã biến những tấm thiệp giấy trở nên lỗi thời.
Kiyoko Date, nhân viên một tập đoàn đa quốc gia tại Yokohama, cho rằng việc gửi tin nhắn điện tử nhanh chóng và hiệu quả hơn nhiều so với việc mất công viết tay và gửi bưu điện. "Tất cả những người tôi muốn gửi lời chúc đều đã có trong danh bạ điện thoại. Chỉ cần một thao tác chạm, lời chúc đã đến nơi ngay lập tức mà không cần tốn phí bưu chính hay lo lắng về việc thất lạc", cô chia sẻ. Sự tiện lợi của kỷ nguyên số đã đánh bại hoàn toàn giá trị vật lý của những tấm thiệp giấy, khiến việc chi tiêu cho nengajo trở thành một khoản đầu tư không còn sức hút với người tiêu dùng.
Sự tham gia của công nghệ phần nào khiến truyền thống này dần trở nên "mai một"
Dữ liệu thực tế từ các cuộc khảo sát đã củng cố thêm cho xu hướng từ bỏ thiệp giấy này. Theo khảo sát của công ty Futaba tại Nagoya, có tới 80% người được hỏi cho biết họ đã ngừng gửi thiệp trong vòng 5 năm qua. Lý do lớn nhất, chiếm tới 77% ý kiến, là sự tiện lợi của các phương tiện truyền thông xã hội như ứng dụng LINE, email và các chức năng nhắn tin tức thời. Một cuộc thăm dò khác của báo Mainichi vào cuối năm 2024 cũng cho thấy chỉ có vỏn vẹn 11% người dân muốn tiếp tục duy trì truyền thống gửi thiệp như cũ. Bên cạnh yếu tố công nghệ, gánh nặng tài chính cũng là một rào cản không nhỏ khi giá cước bưu thiếp tại Nhật Bản đã tăng từ 63 yên lên 85 yên vào năm ngoái. Đối với những người có thói quen gửi hàng trăm tấm thiệp, đây là một khoản chi phí đáng kể trong bối cảnh kinh tế hiện tại.
Dù quyết định từ bỏ thói quen ngàn năm, người Nhật vẫn giữ vững tinh thần lịch sự đặc trưng. Năm 2026 ghi nhận sự phổ biến của thuật ngữ "nengajo-jimai" - một thông báo trang trọng gửi đến bạn bè và đối tác rằng đây sẽ là năm cuối cùng họ gửi thiệp giấy. Đây không phải là sự cắt đứt quan hệ, mà là một lời thông báo về sự thay đổi phương thức liên lạc, kèm theo lời cảm ơn chân thành vì sự đồng hành trong suốt thời gian qua.
Giá cước bưu thiếp tăng từ 63 yên lên 85 yên là một trong những rào cản kinh tế khiến người dân Nhật Bản, đặc biệt là giới trẻ, dần xa rời thói quen gửi thiệp giấy hàng năm
Mặc dù có sự nuối tiếc, nhưng sự mai một của Nengajo là một hệ quả tất yếu trong kỷ nguyên số, nơi mà cách thức tương tác giữa người với người liên tục được định nghĩa lại. Đối với nhiều người Nhật, dù họ đã ngừng gửi thiệp, sức hấp dẫn của việc cầm trên tay một tấm bưu thiếp chứa đựng những lời nhắn nhủ chân thành vẫn luôn mang lại một cảm giác ấm áp hoài niệm.
Trong bức tranh du lịch và văn hóa Nhật Bản năm 2026, hình ảnh những hòm thư đỏ tấp nập vào sáng mùng 1 Tết có lẽ sẽ chỉ còn trong ký ức của những thế hệ đi trước. Tuy nhiên, tinh thần của lời chúc đầu năm vẫn sẽ tồn tại. Dù bằng hình thức nào, được nhớ đến và được yêu thương vẫn luôn là cốt lõi bền vững nhất của mỗi mùa xuân về trên xứ sở hoa anh đào.
Giữa nhịp sống hiện đại ngày càng gấp gáp, nhiều truyền thống đã tồn tại hàng nghìn năm tại Nhật Bản đang dần lùi vào dĩ vãng
