VI
EN
Huế từ lâu không chỉ được nhắc đến như một cố đô trầm mặc, mà còn là vùng đất nuôi dưỡng và lưu giữ nhiều nghề thủ công truyền thống đặc sắc như thêu tay, làm nón lá, pháp lam, mộc bản, kim hoàn, gốm hay tranh dân gian... Mỗi nghề không đơn thuần tạo ra một sản phẩm hữu hình, mà còn kết tinh trong đó nhịp sống chậm rãi, sự tinh tế trong thẩm mỹ và thái độ trân trọng tự nhiên - những giá trị đã làm nên bản sắc riêng của đất kinh kỳ xưa.
Nghề làm sản phẩm từ xương lá giống như nốt trầm bởi công việc này đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ gần như tuyệt đối
Trong dòng chảy bền bỉ ấy, nghề làm sản phẩm từ xương lá giống như nốt trầm bởi công việc này đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ gần như tuyệt đối, không dành cho sự vội vàng hay tư duy sản xuất đại trà. Có thể nói, đây là công việc của thời gian, của đôi bàn tay khéo léo và của khả năng lắng nghe, thấu hiểu nhịp điệu tự nhiên để cho ra đời những sản phẩm mong manh mà giàu giá trị.
Vốn xuất phát điểm làm việc trong lĩnh vực sáng tạo, chị Võ Thị Như Nguyện, một người con sinh ra và lớn lên tại Huế, giờ đây lặng lẽ chọn lựa con đường trở về với thiên nhiên và ký ức gia đình để tiếp nối hành trình của bố - ông Võ Ngọc Hùng, nghệ nhân làm nón xương lá bàng.
Hành trình bắt đầu từ ký ức gia đình và nhịp sống chậm của Huế
Nghệ nhân Võ Ngọc Hùng, bố chị Như Nguyện, là một trong những người hiếm hoi ở Huế dành tình yêu lớn với những chiếc nón xương lá bàng. Từ một chuyến đi chơi năm 2018, vô tình nhặt được chiếc lá bàng rừng, đến nay, ông Hùng vẫn giữ công việc làm sản phẩm từ xương lá là thú vui mỗi ngày ở độ tuổi ngoại lục tuần.
Tình yêu ấy sau này đã truyền cảm hứng cho chị Như Nguyện để trở thành người kế thừa và phát triển các sản phẩm thủ công từ xương lá tự nhiên, đặc biệt từ lá bàng rừng. Dù chỉ mới gắn bó nghiêm túc với công việc này trong vài năm trở lại đây, nhưng tình yêu dành cho nó đã được gieo trong chị từ rất sớm.
Chị thẳng thắn chia sẻ: “Mẹ tôi là một thợ may và cũng chính bà là người đầu tiên đã hướng dẫn tôi cách cầm bút vẽ và biết cảm nhận cái đẹp ra sao. Còn bố, một nghệ nhân làm các sản phẩm từ xương lá bàng rừng, ông dạy tôi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và tôn trọng tự nhiên.
Dù chỉ mới gắn bó nghiêm túc với công việc này trong vài năm trở lại đây, nhưng tình yêu dành cho nó đã được gieo trong chị Như Nguyện từ rất sớm
Từ bé, tôi đã có cơ hội được quan sát, phụ giúp những công đoạn nhỏ khi đứng bên cạnh xem ông làm việc. Lớn hơn một chút, tôi được tự tay làm ra những sản phẩm đầu tiên dù còn rất vụng về. Bản thân tôi từng được đào tạo và hướng dẫn bởi các thầy cô trong trường nghệ thuật ở Huế và sau đó làm việc trong lĩnh vực mỹ thuật, sáng tạo”.
Có sẵn trong mình con mắt thẩm mỹ tốt, lại tiếp quản công việc thủ công đặc thù từ bố, chị Nguyện chẳng khác nào “như cá gặp nước”, được bay bổng trong thế giới sáng tạo của mình. Nhận được sự ủng hộ từ bố mẹ, chị càng biết trân trọng và nghiêm túc với công việc của mình hơn.
“Bố tôi không làm thay mà ông chỉ đứng bên cạnh, quan sát và góp ý đúng lúc. Có những công đoạn tôi phải tự làm đi làm lại rất nhiều lần để rút kinh nghiệm. Sự đồng hành của bố âm thầm nhưng vững chắc, vừa là người thầy, vừa là chỗ dựa tinh thần cho tôi”, chị nhẹ nhàng bày tỏ.
Chị Võ Thị Như Nguyện, một người con sinh ra và lớn lên tại Huế, giờ đây lặng lẽ chọn lựa con đường trở về với thiên nhiên và ký ức gia đình để tiếp nối hành trình của bố
Sản phẩm đầu tiên mà chị Nguyện bắt tay vào làm còn nhiều thiếu sót, đến ngay cả bản thân mình chị cũng chưa hài lòng. Thời điểm ấy, chị cũng đối diện với những thách thức mới. Chị phải học làm chủ kỹ thuật và điều quan trọng nhất là phải giữ được tinh thần bền bỉ, vì nghề thủ công truyền thống đòi hỏi rất nhiều thời gian và sự chính xác. Có những khi liên tục làm ra sản phẩm hỏng, chị nản chí.
“Bố chỉ nói với tôi một câu rất ngắn: “Con đã đi đúng đường, chỉ cần đi tiếp”. Câu nói đó đã theo tôi đến tận bây giờ”, chị bộc bạch lời nhắc nhở nhẹ nhàng của bố nhưng đầy sức nặng.
Xương lá bước vào ngôn ngữ sáng tạo của người trẻ
Những chiếc quạt, chiếc nón được làm từ xương lá bàng rừng mang vẻ đẹp mộc mạc, nhẹ nhàng mà giàu tính nghệ thuật. Trong đó, nón làm từ xương lá có độ trong suốt bất ngờ, có thể đi mưa thoải mái, không sợ ướt và sẽ khô tự nhiên.
Theo lời giới thiệu của chị Nguyện, ưu điểm lớn nhất của mỗi sản phẩm làm từ xương lá là sự thân thiện với môi trường. Bên cạnh đó, mỗi chiếc đều là độc bản, không chiếc nào giống chiếc nào, được làm thủ công cầu kỳ và sáng tạo không ngừng.
Tuy nhiên, vì chất liệu của sản phẩm được sử dụng hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên nên người làm sản phẩm gặp không ít khó khăn. Trong quá trình làm ra thành phẩm, bản thân chị cũng từng nhiều lần làm hỏng nguyên liệu.
Lá sử dụng cho sản phẩm phải là lá già, gân rõ, không sâu bệnh. Khâu chọn lá yêu cầu độ tập trung cao để không gây sai sót cho các bước tiếp theo. Lá sau khi hái được đem ngâm trong dung dịch baking soda (muối nở) để phần thịt lá dần phân hủy tự nhiên.
Sau khoảng một tháng rưỡi, lá được vớt ra, bắt đầu công đoạn chải bỏ phần mục để lộ bộ xương lá giữ nguyên sắc xanh ban đầu. Mỗi chiếc lá mỏng manh phải được chải từng chút một bằng bàn chải đánh răng, thao tác theo đúng chiều gân lá.
Với chị Nguyện, đây cũng là công đoạn khó nhất vì phải giữ được bộ xương lá nguyên vẹn và trong suốt. Tiếp đó là quá trình tẩy trắng, tuyển chọn và ghép xương lá lên sản phẩm.
Chất liệu của sản phẩm được sử dụng hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên nên người làm sản phẩm gặp không ít khó khăn
“Một sản phẩm xương lá hoàn chỉnh phải trải qua nhiều công đoạn: chọn lá, xử lý lá, chải và làm sạch xương lá, tạo hình, gia cố và hoàn thiện hoàn toàn bằng tay. Phải mất rất lâu, qua rất nhiều lần thất bại, tôi mới có thể làm thuần thục các kỹ thuật”, chị cho biết.
Kế thừa kỹ thuật cốt lõi từ bố, Như Nguyện không dừng lại ở việc bảo tồn nguyên trạng. Chị phát triển thêm về thẩm mỹ, chất liệu và ứng dụng. Ngoài xương lá bàng rừng, chị mở rộng sang khai thác các sản phẩm từ xương lá ngọc lan, lá hoàng hậu và lá sen trong suốt.
Mỗi loại lá mang một đặc điểm riêng: dáng lá bàng rừng hơi bầu, lá ngọc lan có dáng nhọn, lá hoàng hậu tròn ở đầu và dáng gần như cánh bướm, riêng lá sen có hình tròn và cấu trúc cực kỳ khó làm trong suốt.
Ngoài xương lá bàng rừng, chị mở rộng sang khai thác các sản phẩm từ xương lá ngọc lan, lá hoàng hậu và lá sen trong suốt
Chị Nguyện chia sẻ: “Vì mềm nên lá sen rất dễ rách, đòi hỏi người làm phải khéo léo và tỉ mỉ hơn gấp nhiều lần. Song song với kỹ thuật, tôi chú trọng hơn vào thiết kế, màu sắc và yếu tố nghệ thuật đương đại. Tôi mong muốn sản phẩm mà bố hay tôi làm ra không chỉ là thủ công, mà còn là một câu chuyện văn hóa được tiếp nối”.
Trong bối cảnh nhiều nghề thủ công truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, hành trình của chị cho thấy một cách tiếp cận khác của người trẻ, không chỉ giữ nghề bằng hoài niệm, mà bằng sáng tạo và sự thích nghi.
Từ chiếc lá rừng giản dị, một hành trình sáng tạo lặng lẽ đang tiếp diễn giữa lòng Huế
