Quan niệm Rằm tháng Giêng trong tâm thức người Việt

Rằm tháng Giêng, hay còn gọi là Tết Thượng nguyên, không chỉ là một mốc thời gian trong lịch tiết mà còn là một biểu tượng văn hóa thiêng liêng. Trong tâm thức của mỗi người dân đất Việt, đây là thời điểm của những ước nguyện bình an, là sợi dây vô hình kết nối hiện tại với nguồn cội tổ tiên, tạo nên một nét đẹp nhân văn rạng rỡ giữa tiết trời xuân Bính Ngọ.

Bài liên quan

Lễ hạ nêu ở Đại nội Huế: Tiễn Tết cổ truyền, đón năm mới an lành

Tết cổ truyền trong hình hài đương đại giữa lòng khu phố nhà giàu

"Đầu xuôi đuôi lọt"

Trong dòng chảy văn hóa ngàn đời, người Việt luôn dành một vị trí trang trọng nhất cho ngày rằm đầu tiên của năm mới. Câu nói "Lễ Phật quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng" đã trở thành kim chỉ nam cho đời sống tâm linh của hàng triệu tâm hồn. Với quan niệm "đầu xuôi đuôi lọt", ngày này được xem là thời khắc giao hòa giữa đất trời và lòng người, nơi mọi ước nguyện về một năm mới hanh thông, vuông tròn được gửi gắm vào cửa Phật, cửa Thánh.

Xét về nguồn gốc, Rằm tháng Giêng hay Tết Nguyên tiêu mang trong mình sự giao thoa kỳ diệu. Với giới Phật tử, đây là ngày "Đại hội Thánh Tăng", kỷ niệm thời điểm Đức Phật kêu gọi các đệ tử nhập thế phụng sự nhân sinh.

Ít có ngày lễ nào lại mang nhiều danh xưng và ý nghĩa biểu tượng như Rằm tháng Giêng. Đối với nhiều gia đình Việt, đây còn được gọi là cái "Tết muộn". Trong quá khứ, những gia đình khá giả thường đợi đến ngày này để tận hưởng trọn vẹn hương sắc của những cánh đào, cánh mai nở muộn. Những người con làm ăn xa, vì lý do công việc không kịp về vào đêm trừ tịch, thường chọn dịp Nguyên tiêu để thực hiện cuộc hành trình trở về, cùng gia đình ăn bữa cơm đoàn viên muộn màng nhưng ấm áp.

Sự "muộn" ấy không làm giảm đi tính trang trọng mà trái lại, nó kéo dài hơi thở của mùa xuân, làm cho tình thân thêm gắn kết. Cuốn sách "Phong tục thờ cúng của người Việt" đã chỉ ra rằng, Tết Thượng nguyên khởi đầu cho chuỗi ba ngày rằm lớn nhất năm (cùng với Trung nguyên và Hạ nguyên), gắn liền với Thiên quan tấn phước. Đây là lúc Thiên quan ban phát phước lành xuống hạ giới, giúp con người gột rửa muộn phiền, vững tin bước vào một hành trình mới với tâm thế lạc quan nhất.

Dấu ấn của Rằm tháng Giêng còn in đậm trong nền văn minh lúa nước. Sau những ngày nghỉ Tết, bà con nông dân bắt đầu chuẩn bị cho vụ chiêm. Trước khi xuống đồng, lễ cúng Rằm được cử hành như một nghi thức tâm linh quan trọng để tạ ơn tổ tiên và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Chữ "Nguyên" (thứ nhất) và "Tiêu" (đêm) không chỉ đơn thuần chỉ thời gian, mà còn mang hàm ý về sự khởi đầu tinh khôi và tràn đầy hy vọng.

Dọc theo chiều dài lịch sử, đêm Nguyên tiêu từng là hội hoa đăng rực rỡ. Dưới ánh trăng rằm sáng tỏ nhất năm, cha ông ta từng treo đèn kết hoa, cùng nhau thưởng lãm trà thơm, ngâm thơ và bình thơ. Dù nhịp sống hiện đại có hối hả, dù các nghi lễ rườm rà đã được lược bỏ để phù hợp với đời sống mới, nhưng cái "chất thơ" và sự tôn nghiêm ấy vẫn chảy trôi bền bỉ trong huyết quản dân tộc. Nó trở thành một nét sinh hoạt văn hóa truyền thống, nhắc nhở mỗi cá nhân về trách nhiệm giữ gìn bản sắc giữa thời kỳ hội nhập.

Tấm lòng thành kính dâng lên tổ tiên

Dù là mâm cao cỗ đầy hay chỉ là bát chè, đĩa xôi đơn sơ, điểm chung lớn nhất trong ngày Rằm tháng Giêng chính là tấm lòng thành kính. Tùy vào phong tục vùng miền và điều kiện kinh tế, mỗi gia đình lại có cách sửa soạn mâm lễ khác nhau. Người theo đạo Phật chọn mâm chay thanh tịnh, người thờ phụng gia tiên chọn mâm mặn đủ đầy hương vị truyền thống. Nhưng dù hình thức có khác biệt, tất cả đều hướng chung về một mục đích: tri ân công đức sinh thành và cầu mong sự bảo hộ của tổ tiên cho con cháu.

TS Dương Hoàng Lộc đã từng nhận định, sự coi trọng của người Việt đối với ba ngày Rằm lớn gắn liền với Thiên - Địa - Thủy quan là minh chứng cho sự tôn trọng tuyệt đối của con người với thiên nhiên và cội nguồn. Những giá trị tâm linh này không phải là sự mê tín dị đoan, mà là hành trang tinh thần vô giá. Nó giúp con người tìm thấy sự cân bằng, lòng vị tha và niềm tin vào những điều tử tế. Rằm tháng Giêng khép lại những ngày Tết Nguyên đán nhưng lại mở ra một bầu trời hy vọng, để mỗi người Việt tự tin viết tiếp câu chuyện của mình trong năm mới Bính Ngọ.

Có thể nói, chừng nào người Việt còn trân trọng ngày Rằm tháng Giêng, chừng đó sợi dây liên kết giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người và nguồn cội vẫn sẽ luôn bền chặt, tạo nên sức mạnh nội sinh mạnh mẽ cho dân tộc.

Khánh Linh