Làng Quan Nhân - Ốc đảo xanh giữa lòng Hà Nội

Vùng đất Kẻ Mọc và câu chuyện 5 làng cổ

Khu vực Nhân Chính - Thanh Xuân ngày nay từng là địa bàn của 5 làng cổ: Giáp Nhất, Chính Kinh, Cự Lộc, Quan Nhân và Phùng Khoang; sau Cự Lộc và Chính Kinh nhập lại thành Cự Chính nên còn bốn làng: Giáp Nhất, Cự Chính, Quan Nhân và Phùng Khoang. Người xưa gọi khu vực này là “Kẻ Mọc” bởi đất đai màu mỡ, cây cối rợp xanh, dân cư đông đúc “mọc” lên nhanh chóng. Trải qua hàng trăm năm, dấu tích làng quê ấy dù bị đô thị hóa mạnh mẽ vẫn còn thấp thoáng trong từng mái đình, từng con ngõ nhỏ như những mạch nước ngầm âm ỉ nuôi dưỡng ký ức.

Truyền thuyết kể rằng, vào những năm đầu khai khẩn đất Kẻ Mọc, dân các làng Giáp Nhất, Chính Kinh, Cự Lộc, Quan Nhân và Phùng Khoang từng gặp khó khăn chung. Một câu chuyện lưu truyền về năm cậu bé từ các làng khác nhau kết nghĩa anh em, cùng nhau khai khẩn, lập nghiệp và giúp dân làng qua cơn đói khổ. Từ đó, tục “kết chạ” ra đời: cứ 5 năm một lần, cả 5 làng luân phiên tổ chức lễ hội chung, rước kiệu, diễn trò dân gian, nối kết cộng đồng qua các thế hệ.

Tinh thần đoàn kết ấy giúp các làng Mọc tồn tại, thích nghi và giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống cho đến ngày nay. Trong 5 làng ấy, Quan Nhân là nơi còn giữ được những cấu trúc dễ nhận diện nhất của một làng cổ khi có: đình, chùa, văn chỉ, có hệ thống ao bao quanh… Và tất cả “hơi thở” của làng xưa lại ẩn sau những con ngõ nhỏ.

Đình Quan Nhân - Trung tâm đời sống làng

Đình Quan Nhân là nơi vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân. Đình thờ Trung Nghĩa đại vương Hùng Lãng Công, cháu đời thứ 9 của Hùng Vương, người có công lớn trong việc đánh giặc, sau đó kết duyên với bà Trương Mỵ Nương, con gái của làng Quan Nhân.

Được xây dựng trên một khu đất cao ráo theo kiến trúc hình chữ “công”, đình gồm Tam quan, Đại đình, Ống muống (Thiêu hương) và Hậu cung. Đại đình 7 gian, được xây dựng theo kiểu” đầu hồi, bít đốc tay ngai”, Thiêu hương và Hậu cung mỗi nơi 3 gian, với khung gỗ, mái ngói truyền thống, sân gạch mở về phía ao. Kiến trúc hiện nay mang dấu ấn các lần trùng tu nhưng vẫn giữ nguyên tinh thần đình làng Bắc Bộ, vừa là không gian diễn ra các sinh hoạt cộng đồng, vừa duy trì “cốt lõi” văn hóa làng.

Vị trí của đình cho thấy cách người xưa tổ chức không gian, họ thường đặt các công trình quan trọng gần mặt nước để thuận lợi địa thế và sinh hoạt gắn với thủy lợi. Điều này cho thấy các làng Mọc không hình thành ngẫu nhiên, mà được quy hoạch bài bản, từ trục đường chính đến những thiết chế nằm hai bên.

Chùa Quan Nhân, ao làng và văn chỉ – Dấu tích văn hóa của làng xưa

Nằm ngay bên cạnh đình, chùa Quan Nhân hiện diện như một quần thể di tích vẫn giữ hình hài truyền thống: cổng Tam quan dẫn vào, sân vườn, khu thờ Tam Bảo cùng các công trình phụ, nhà Mẫu, nhà Tổ, nhà khách và tường bao quây quanh. Sau nhiều lần tu sửa, nơi đây vẫn là chốn để người dân tìm về tĩnh tâm, thờ phụng và tưởng nhớ. Nếu đình là nơi trung tâm sinh hoạt chung của cộng đồng, thì chùa Quan Nhân là không gian gìn giữ niềm an yên, duy trì nhịp sống tâm linh của làng - minh chứng sống động cho cách làng Mọc xưa hòa nhập giữa đời sống đô thị và tín ngưỡng dân gian.

Theo ông Hải hay còn gọi là “ông từ”, tức người trông coi và giữ việc hương khói tại đình, đền, miếu – làng Quan Nhân từng có bốn ao bao quanh, tạo nên thế thủy bao đặc trưng. Vào dịp lễ hội, người dân tát nước ao để tổ chức trò cờ người hay các trò chơi dân gian truyền thống.

Không gian văn chỉ thờ Đức Khổng Tử, các bậc Tiên hiền và những nhà khoa bảng nổi tiếng cũng được bảo tồn, hiện là nơi tổ chức câu lạc bộ dân ca, góp phần duy trì đời sống văn hóa và tinh thần cộng đồng.

Một “bản đồ ẩm thực” tại Quan Nhân

Điều khiến cho làng Quan Nhân đáng chú ý không phải là sự nguyên vẹn, mà là sự đan xen giữa đình, chùa, nhà dân, ngõ cũ, quán ăn, hàng tạp hóa… cùng xuất hiện trong một không gian. Dọc con ngõ dẫn vào cổng làng, quán phở hơn 30 năm tuổi của cô Nguyễn Thị Liên (73 tuổi) vẫn đều đặn mở từ 6h30 sáng. Bát phở “tái - chín” giản dị là điểm dừng quen thuộc của người dân.

Bên trong làng, những quán bún riêu cua, bún mọc, bún đậu mắm tôm, xen lẫn các quán trà đá… tạo thành nhịp sống ẩm thực gần gũi. Cùng dãy đường nhỏ ấy, còn có món nộm cuốn, nem cuốn, chè đỗ đen… cho những buổi “quà chiều” nhẹ nhàng. Thưởng thức những món ăn mộc mạc, người ta dễ cảm nhận được sự thư thái, hòa cùng không khí làng xưa vẫn còn thấp thoáng trong đời sống hàng ngày.

Giữ nhịp chậm giữa dòng đô thị

Tản bộ trong làng vào buổi sáng, hình ảnh quen thuộc hiện lên với tiếng chổi tre quét sân đình, quán hàng nhỏ mở cửa theo thói quen, vài cụ cao tuổi ngồi dưới tán cây cạnh chùa... Không gian ấy không hoàn toàn cổ kính, nó là sự giao thoa mộc mạc giữa xưa và nay, khiến người ta có cảm giác vừa quen, vừa lạ.

Quan Nhân là một điểm đến đáng ghé thăm với những ai muốn bước chậm và cảm nhận lớp làng cũ vẫn song hành cùng thành phố. Mỗi ngõ nhỏ, đình chùa, ao làng hay bàn đá xưa đều mang theo câu chuyện riêng, tạo nên những khoảnh khắc yên bình hiếm hoi giữa Hà Nội.

Dù năm làng Mọc không còn nguyên vẹn, dấu ấn của những ngôi làng ấy như một di sản sống quý giá. Mỗi làng một câu chuyện riêng, nhưng tất cả đều hội tụ ở tinh thần thích nghi, linh hoạt và gìn giữ cốt lõi văn hóa làng xưa.

Phương Thảo là Biên tập viên của Tạp chí Travellive. Cô đam mê xê dịch và thích ghi lại những khoảnh khắc bằng máy ảnh tại mỗi vùng đất đặt chân đến. Du lịch, nghệ thuật, lifestyle là chủ đề viết lách yêu thích của Phương Thảo.

Phương Thảo