VI
EN
Vài tháng sau thời điểm Bắc Kinh có thêm di sản mới, tôi trở lại thành phố này ngay sau một hành trình qua nước Ý, quốc gia sở hữu số lượng di sản UNESCO nhiều nhất thế giới. Từ Bologna, Siena, Verona đến Rome, mỗi đô thị hiện ra như một lớp trầm tích của thương mại, tôn giáo, nghệ thuật và đời sống công dân châu Âu. Có lẽ chính sự đối lập ấy khiến cảm giác đứng trên đỉnh Cảnh Sơn nhìn xuống Bắc Kinh lần này trở nên đặc biệt hơn.
Từ trên cao, trục thẳng ấy hiện ra gần như vô tận, xuyên qua mái ngói vàng của Tử Cấm Thành, đi qua quảng trường Thiên An Môn rồi tiếp tục xuôi về phương Nam. Bắc Kinh không còn giống một đô thị thông thường. Thành phố ấy hiện ra như một thế giới được sắp đặt theo một trật tự tuyệt đối, nơi quyền lực, nghi lễ và tư tưởng thiên hạ cùng hội tụ trên một đường trục kéo dài xuyên suốt lịch sử.
Tử Cấm Thành nằm trên Trục trung tâm Bắc Kinh - Ảnh: CGTN
Khoảnh khắc ấy khiến tôi nhận ra rằng Đông và Tây từng theo đuổi hai mô hình văn minh rất khác nhau, và sự khác biệt ấy đôi khi bắt đầu ngay từ cách họ kiến tạo kinh đô.
Thành phố được xây như một trật tự vũ trụ
Đi dọc Trục trung tâm Bắc Kinh (Beijing Central Axis), điều dễ nhận ra nhất là cảm giác về sự trật tự gần như tuyệt đối. Từ cổng thành, quảng trường, điện đài cho đến những lớp không gian nối tiếp nhau, tất cả đều được sắp đặt cân xứng với một chủ ý rất rõ ràng. Thành phố này không phát triển theo kiểu mở rộng tự nhiên như nhiều đô thị châu Âu, mà được kiến tạo như một mô hình thu nhỏ của vũ trụ theo tư duy Phương Đông cổ đại.
Trong quan niệm truyền thống của Trung Hoa, hoàng đế là Thiên tử, người nhận thiên mệnh để cai trị thiên hạ. Vì thế, kinh đô không thể được xây dựng tùy hứng. Nó phải phản ánh sự hòa hợp giữa trời, đất và con người. Trục Bắc Nam trở thành xương sống thiêng liêng của toàn bộ đô thành, còn hoàng cung nằm ở vị trí trung tâm như trái tim của thiên hạ. Càng tiến gần khu vực quyền lực, không gian càng trở nên rộng lớn, uy nghiêm và giàu tính nghi lễ.
Tử Cấm Thành vì thế không đơn thuần là nơi ở của hoàng đế. Đó là trung tâm của một trật tự chính trị và tinh thần mà toàn bộ đế chế hướng về. Ngay cả cách bố trí sân điện, cổng thành hay những khoảng trống rộng lớn trong kiến trúc cũng nhằm tạo ra cảm giác về sự ổn định, vĩnh cửu và quyền lực tuyệt đối.
Tháp Trống (Cổ Lâu) và Tháp Chuông (Chung Lâu) nằm ở phía Bắc của Trục trung tâm Bắc Kinh - Ảnh: CGTN
Khi đặt cạnh các đô thị Ý, sự khác biệt ấy càng hiện rõ. Bologna lớn lên cùng truyền thống đại học lâu đời của châu Âu. Verona mang vẻ đẹp mềm mại của đời sống thị dân Trung cổ. Siena phản ánh niềm tự hào của một cộng đồng thành bang, còn Rome giống như một lớp địa tầng lịch sử nơi La Mã cổ đại, Kitô giáo và hiện đại cùng chồng lấp lên nhau.
Nếu kinh đô Phương Đông thường được kiến tạo như trung tâm tuyệt đối của quyền lực và trật tự vũ trụ, thì các đô thị Ý thời Trung cổ lại phát triển trong mạng lưới cạnh tranh giữa các thành bang, giáo quyền và giới quý tộc. Quyền lực ở Phương Tây không luôn tập trung tuyệt đối vào một trung tâm duy nhất, mà thường tồn tại dưới dạng đa cực với những đô thị mang vai trò riêng về tài chính, thương mại, quân sự hay tôn giáo. Chính sự khác biệt trong cách tổ chức quyền lực ấy đã tạo nên hai diện mạo đô thị hoàn toàn khác nhau giữa Bắc Kinh và châu Âu.
Nếu các thành phố Ý phản chiếu thế giới của con người với những biến động lịch sử và đời sống xã hội đa dạng, thì Bắc Kinh lại phản chiếu một trật tự mang tính thiên mệnh, nơi quyền lực được đặt vào trung tâm của toàn bộ không gian sống.
Trong khi các kinh đô Phương Đông thường xoay quanh trục quyền lực hoàng gia, nhiều đô thị châu Âu được định hình bởi những quảng trường và nhà thờ lớn như Duomo di Milano ở Milan, Ý - Ảnh: Nguyễn Hoàng Bảo
Piazza del Campo ở Siena, Ý, nơi tinh thần đô thị Trung cổ châu Âu vẫn hiện diện qua cấu trúc mở, phi đối xứng và đời sống công cộng kéo dài suốt nhiều thế kỷ - Ảnh: Nguyễn Hoàng Bảo
Giấc mơ thiên hạ của Phương Đông
Điều khiến Trục trung tâm Bắc Kinh trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở chiều dài gần 8 km hay số lượng công trình lịch sử trải dọc theo nó, mà nằm ở hệ tư tưởng phía sau toàn bộ cấu trúc ấy. Trong tư duy chính trị Phương Đông, đặc biệt dưới ảnh hưởng của văn minh Trung Hoa, khái niệm “thiên hạ” luôn lớn hơn khái niệm quốc gia theo nghĩa hiện đại. Hoàng đế không chỉ cai trị một lãnh thổ hữu hạn, mà cai trị “mọi nơi dưới bầu trời”.
Vì vậy, thiên hạ cần có một trung tâm, và trung tâm ấy phải mang tính ổn định tuyệt đối. Ngay cả tên gọi “Trung Quốc” cũng phản ánh tư tưởng đó, như một vùng đất trung tâm của văn minh mà từ đó các vòng trật tự được mở rộng dần ra xung quanh. Trục trung tâm Bắc Kinh vì thế không chỉ là quy hoạch đô thị, mà còn là tuyên ngôn về vị trí trung tâm của quyền lực và văn minh Trung Hoa.
Trong quan niệm phong thủy Á Đông, nhiều học giả cũng xem trục Bắc - Nam của Bắc Kinh như “long mạch” của kinh đô, nơi địa thế, quyền lực và thiên mệnh được kết nối trên cùng một đường trục xuyên suốt thành phố. Dù mang nhiều ý nghĩa biểu tượng hơn là khoa học quy hoạch hiện đại, cách nhìn ấy cho thấy người xưa chưa bao giờ xem kinh đô chỉ là nơi để ở, mà là không gian phản chiếu trật tự của cả trời đất.
Vĩnh Định Môn nằm ở phía Nam của Trục trung tâm Bắc Kinh - Ảnh: CGTN
Chính tư duy này đã ảnh hưởng mạnh đến kiến trúc và mô hình kinh đô ở nhiều quốc gia Đông Á. Từ kinh thành Huế của Việt Nam đến Kyoto của Nhật Bản hay Gyeongju của Hàn Quốc, người ta đều thấy dấu vết của tư tưởng trục trung tâm, phong thủy, thiên mệnh và sự hòa hợp giữa quyền lực với tự nhiên. Đó là cách Phương Đông hình dung về một nhà nước lý tưởng, nơi trật tự chính trị phải đồng thời phản ánh trật tự của vũ trụ.
Trong khi đó, châu Âu phong kiến lại phát triển theo một hướng khác. Không gian quyền lực được chia sẻ giữa các lãnh chúa, các thành bang, giới quý tộc và giáo hội, khiến cấu trúc đô thị mang tính hữu cơ và linh hoạt hơn nhiều. Chính sự phân tán ấy đã góp phần tạo ra môi trường cạnh tranh thúc đẩy nghệ thuật, khoa học và tinh thần cá nhân phát triển mạnh mẽ. Nếu Bắc Kinh đại diện cho mô hình “thiên hạ quy tâm”, thì các đô thị Ý lại phản ánh tinh thần đa trung tâm của Phương Tây, nơi quyền lực và văn hóa luôn vận động trong trạng thái phân tán và đối thoại lẫn nhau.
Phố đi bộ Tiền Môn nằm trên Trục trung tâm Bắc Kinh - Ảnh: CGTN
Di sản như tấm gương của một nền văn minh
Điều đáng giá nhất của Trục trung tâm Bắc Kinh nằm ở chỗ nó giúp con người hôm nay hiểu rằng thành phố trong quá khứ chưa bao giờ chỉ là nơi để cư trú. Đối với các nền văn minh lớn, đô thị luôn là nơi phản chiếu triết học, niềm tin và tham vọng của cả một thời đại.
Việc UNESCO công nhận Trục trung tâm Bắc Kinh vì thế không đơn thuần là công nhận một quần thể kiến trúc cổ. Đó còn là sự ghi nhận dành cho một mô hình tư duy từng ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ Đông Á trong suốt nhiều thế kỷ. Giữa thời đại mà nhiều đô thị hiện đại đang dần giống nhau bởi kính, thép và bê tông, những di sản như thế càng trở nên quan trọng vì chúng nhắc con người nhớ rằng kiến trúc từng là cách các nền văn minh đối thoại với vũ trụ và định nghĩa vị trí của mình trong thế giới.
Tác giả đang đứng trước Tử Cấm Thành, trái tim của Trục trung Tâm Bắc Kinh - Ảnh: NVCC
Chiều muộn hôm rời Bắc Kinh, tôi quay lại quảng trường Thiên An Môn lần cuối. Trục trung tâm vẫn kéo dài thẳng tắp trong ánh sáng nhạt cuối ngày, tạo nên cảm giác nghiêm cẩn và tĩnh lặng rất khác với những quảng trường náo nhiệt ở châu Âu.
Bắc Kinh chưa bao giờ chỉ muốn trở thành một kinh đô. Thành phố ấy được tạo dựng như trung tâm của thiên hạ, nơi mọi đường trục cuối cùng đều dẫn về quyền lực, trật tự và giấc mơ vĩnh cửu của một nền văn minh.
