VI
EN
Con thuyền lững lờ xuôi theo dòng Mekong đoạn hạ lưu, nước mang màu phù sa đục nhẹ, hai bên bờ là những vườn cây ăn trái xanh rì nối nhau đến tận chân trời. Làng cổ Đông Hòa Hiệp, Đồng Tháp (trước đây là tỉnh Tiền Giang) hiện ra với nhà cổ và vườn cây đan xen, trải rộng khắp 7 thôn, gần 4.000 hộ dân. Sử sách ghi lại rằng, từ thế kỷ XVIII, nơi đây từng là trung tâm hành chính của Long Hồ Định trong suốt 25 năm (1732-1757). Dấu chân quan lại, địa chủ thời Nguyễn đã mang đến sự trù phú, đặt nền móng cho những ngôi nhà gỗ lớn được dựng lên sau này.
Hoàng hôn trên hạ lưu sông Mekong, tỉnh Tiền Giang cũ
Giữa bức tranh xanh mướt ấy, khi con đường làng rẽ sâu vào một khu vườn rậm rạp, du khách bất chợt dừng lại trước một công trình mang vẻ đẹp khác lạ: mặt tiền trắng muốt, hàng cột tròn kiểu Pháp, nhưng ẩn phía sau lại là dáng dấp quen thuộc của nhà rường Huế. Đó là nhà cổ ông Xoát - ngôi nhà được mệnh danh là cổ nhất làng Đông Hòa Hiệp.
Nhà cổ ông Xoát nằm trong một vườn cây trái, dáng dấp như một căn nhà châu Âu cổ kính
Nhà cổ ông Xoát - cuộc gặp gỡ của kiến trúc và lịch sử
Nhà cổ ông Xoát nằm tại số 620, ấp An Thạnh, xã Đông Hòa Hiệp, huyện Cái Bè, nay là xã Cái Bè, tỉnh Đồng Tháp. Theo gia phả dòng họ Lê, chủ nhân đầu tiên là ông Lê Văn Ký và bà Phạm Thị Lầu, người miền Trung, di cư vào Nam cuối thế kỷ XVIII đầu XIX để lập nghiệp. Ngôi nhà được khởi công năm 1818, hoàn thành năm 1821 - thời điểm vùng đất này còn thưa dân nhưng đã manh nha sự phồn thịnh.
Ban đầu, toàn bộ công trình gồm ba phần: nhà trên, nhà dưới và lẫm lúa. Nhà trên - nơi thờ cúng tổ tiên và tiếp khách được xây theo kiểu ba gian hai chái, kết cấu nhà rường Huế, sử dụng gỗ quý như lim, gõ, căm xe. Nhà dưới phục vụ sinh hoạt hằng ngày, còn lẫm lúa rộng khoảng 150 m² dùng chứa thóc và nông cụ, nay đã tháo dỡ trước năm 1975.
Bức hoành phi sơn mài mạ vàng thường thấy trong các kiến trúc của các gia đình quyền quý
Điều đặc biệt là vào năm 1920, khi trào lưu kiến trúc phương Tây lan mạnh từ đô thị đến nông thôn Nam Bộ, gia đình ông Xoát đã xây thêm phần mặt dựng phía trước theo phong cách Pháp. Mặt tiền rộng 24,5 m², cột cao 4,39 m, cửa vòm, nền lót gạch bông, hoa văn dây lá, hoa hồng, trên đỉnh đề hai chữ “Nhựt Tân”, tạo nên một diện mạo Á - Âu giao thoa hiếm thấy giữa miền quê.
Phần mặt dựng phía trước theo phong cách Pháp của ngôi nhà
Bước qua mặt dựng, nối liền vào nhà chính là thảo bạt (nhà cầu) rộng hơn 121 m², dựng năm 1920 với 14 cột gỗ, mái lợp ngói âm dương. Từ đây, năm cánh cửa thượng song hạ bản mở ra không gian nhà trên - nơi lưu giữ kiến trúc truyền thống. Hệ thống 40 cột gỗ kê trên tán đá xanh, mái ngói âm dương ba lớp, nền gạch tàu lục giác… vẫn vững vàng sau hơn hai thế kỷ.
Mái ngói âm dương ba lớp và nền gạch tàu lục giác được bảo tồn nguyên vẹn
Trong những năm 1960-1970, phần la phông mặt dựng còn được sử dụng làm hầm bí mật che giấu cán bộ và tài liệu trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Lịch sử của ngôi nhà vì thế không chỉ gắn với đời sống dân cư, mà còn in dấu những năm tháng chiến tranh khốc liệt.
Từ thảo bạt vào nhà chính (nhà trên) qua 5 cửa được làm theo kiểu thượng song hạ bản
Đĩa trái cây miền vườn và câu chuyện của người giữ nhà
Khi chúng tôi vừa kịp ghi lại vài khuôn hình, một người phụ nữ dáng nhỏ nhắn bước ra từ bên trong, tay bưng đĩa trái cây vừa hái trong vườn. Đó là bà Đoàn Thị Trí, vợ ông Lê Quang Xoát - hậu duệ đời thứ năm của ngôi nhà. Hơn 40 năm làm dâu, cũng chừng ấy thời gian bà gắn bó với vai trò người gìn giữ di sản này.
“Khách tới nhà là phải mời trái cây trước đã”, bà Trí cười hiền, đặt đĩa ổi, nhãn lên bàn gỗ đã sẫm màu thời gian. Rồi như quen với việc kể chuyện cho khách phương xa, bà chậm rãi nói về những ngày xưa cũ.
“Ông Ký - ông tổ của gia đình - mất mười năm đi mua gỗ tận Campuchia, kết bè thả theo sông Cửu Long về đây. Khi đủ gỗ, ông ra Huế rước thợ vào, làm ròng rã ba năm mới xong nhà”, bà kể. Giọng bà đều đều, nhưng ánh mắt ánh lên niềm tự hào.
Bên trong nhà cổ mang đậm kiến trúc Á Đông với thiết kế nội thất hoàn toàn bằng các loại gỗ quý như gỗ lim, gõ...
Bà Trí cho biết, mọi đồ đạc trong nhà gần như được giữ nguyên vị trí ban đầu. “Đây là tài sản lớn của ông bà để lại, tôi cẩn thận từng món nhỏ nhất. Bàn ghế để sao thì để y vậy, không dám thay đổi”. Hằng năm, gia đình đều phun thuốc chống mối mọt để bảo vệ bộ khung gỗ. Năm 2000, một số hạng mục xuống cấp được trùng tu: nền nhà khách lót lại gạch men, cột bị mối ăn được ốp xi măng, các chi tiết chạm khảm xà cừ được quét dầu bảo quản.
Những can thiệp ấy, theo bà, chỉ nhằm “giữ cho nhà đứng vững”, còn tinh thần và hình dáng xưa thì nhất quyết không làm khác đi.
Các chi tiết trong gian nhà chính được bốn đời hậu duệ của ông Ký giữ gìn đến ngày nay
Di sản sống giữa làng cổ được vinh danh
Trải qua sáu đời, nhà cổ ông Xoát vẫn là một phần sinh hoạt của gia đình, đồng thời mở cửa đón du khách tham quan, chụp ảnh, hoàn toàn miễn phí. Năm 2014, công trình được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Đến năm 2017, làng cổ Đông Hòa Hiệp được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản quốc gia - một sự ghi nhận cho nỗ lực gìn giữ của cộng đồng địa phương và từng gia đình.
Từ năm 2013, lễ hội làng cổ Đông Hòa Hiệp được tổ chức định kỳ hai năm một lần, với các hoạt động văn hóa, dân gian, giúp những ngôi nhà cổ như nhà ông Xoát không chỉ “đứng yên” trong quá khứ mà tiếp tục sống trong dòng chảy hiện tại.
Rời ngôi nhà, con đường làng lại dẫn ra những vườn cây trĩu quả, tiếng gió xào xạc trên tán lá, xa xa là dòng Mekong vẫn lặng lẽ trôi. Nhà cổ ông Xoát ở lại đó như một chứng nhân lặng lẽ của hơn 200 năm lịch sử, nơi kiến trúc, ký ức và đời sống miền Tây hòa vào nhau, bền bỉ qua thời gian.
