Những đồng tiền kể chuyện triều đại và giao thương Việt Nam

Nằm ngay trung tâm TP.HCM, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh là nơi lưu giữ nhiều tư liệu và hiện vật liên quan đến lịch sử hình thành, quá trình phát triển đô thị cũng như đời sống văn hóa - kinh tế của Sài Gòn xưa.

Bên cạnh các khu trưng bày về đô thị, cách mạng và đời sống Sài Gòn xưa, bảo tàng cũng sở hữu nhiều hiện vật liên quan đến hoạt động thương mại và giao thương qua các thời kỳ. Trong đó, khu trưng bày tiền cổ Việt Nam mang đến góc nhìn thú vị về lịch sử tiền tệ và giao thương qua nhiều thời kỳ, từ những đồng tiền kim loại thời phong kiến đến các hiện vật phản ánh hoạt động buôn bán, trao đổi hàng hóa của người Việt từ xưa đến nay trong dòng chảy lịch sử.

Bài liên quan

Bảo tàng Tôn Đức Thắng khắc họa một cuộc đời cách mạng

Dinh Gia Long và phần ngầm của Sài Gòn dưới lòng đất

Từ những đồng tiền đầu tiên của người Việt

Tiền là phương tiện trao đổi hàng hóa xuất hiện ở hầu hết các quốc gia trên thế giới. Dù được làm từ đồng, bạc, vàng hay giấy, đồng tiền vẫn luôn phản ánh phần nào trình độ kinh tế, hoạt động giao thương và cấu trúc xã hội của từng thời kỳ lịch sử.

Ở Việt Nam, đồng tiền cổ xưa nhất còn được biết đến hiện nay mang niên hiệu “Thái Bình Hưng Bảo” dưới triều Đinh (968-980). Từ đó về sau, qua các triều đại phong kiến như Tiền Lê, Lý, Trần, Hậu Lê cho đến Nguyễn, tiền kim loại mang niên hiệu của vua đương triều tiếp tục được sử dụng rộng rãi trong đời sống.

Những loại tiền Việt Nam thời phong kiến nhìn chung đều có một thiết kế với hình tròn, lỗ vuông ở giữa, mặt chính khắc bốn chữ Hán. Hai chữ đầu thường là niên hiệu của vua trị vì như Thái Bình, Quang Trung, Minh Mạng hay Duy Tân, trong khi hai chữ sau thường là Thông Bảo, Nguyên Bảo hoặc Đại Bảo để chỉ loại tiền.

Những đồng tiền ấy không chỉ mang giá trị lưu thông mà còn phản ánh tư duy quản lý tiền tệ và kỹ thuật chế tác của từng thời kỳ. Một số đồng tiền thời Nguyễn được đúc khá tinh xảo với nét chữ sắc nét và chất liệu đồng tương đối đồng đều. Ngược lại, có những đồng tiền hợp kim bị pha tạp hoặc mỏng nhẹ hơn, phần nào cho thấy khó khăn kinh tế và tình trạng thiếu hụt kim loại trong các giai đoạn biến động lịch sử.

Bên cạnh tiền xu, triển lãm còn giới thiệu các loại thoi bạc, thoi vàng và tiền thưởng bằng vàng bạc từng được sử dụng dưới thời Hậu Lê và triều Nguyễn cùng một số loại giấy bán đất, giấy mua bán nhà hay các loại chứng từ tài chính cổ dưới thời Thái Đức thứ 10 và triều Nguyễn thời vua Minh Mạng. Những hiện vật này phản ánh phần nào hoạt động lưu thông tiền tệ và phương thức trao đổi có giá trị cao trong xã hội phong kiến Việt Nam.

Khi tiền giấy bắt đầu xuất hiện

Một trong những nội dung được nhắc đến trong không gian trưng bày là quá trình chuyển đổi từ tiền kim loại sang tiền giấy trong lịch sử Việt Nam. Theo ghi chép lịch sử, tiền giấy từng được Hồ Quý Ly cho phát hành vào cuối thời Trần năm 1396, đánh dấu một trong những lần đầu tiên hình thức tiền giấy xuất hiện tại Việt Nam.

Đến thời Pháp thuộc, hệ thống tiền tệ tiếp tục thay đổi mạnh mẽ. Những đồng tiền kim loại bằng đồng và kẽm dần được thay thế bởi các loại đồng bạc không còn lỗ vuông ở giữa. Đồng thời, tiền giấy và giấy bạc Đông Dương cũng bắt đầu lưu hành rộng rãi hơn cho đến giai đoạn Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam phát hành tiền Ngân hàng Việt Nam.

Khi lịch sử nằm trong lòng bàn tay

Khác với nhiều hiện vật khảo cổ chỉ mang tính trưng bày, tiền cổ là những thứ từng thật sự lưu thông trong xã hội. Chúng đi qua tay thương nhân, quan lại, người dân, xuất hiện trong các khu chợ, trên thuyền buôn hay dọc các tuyến giao thương suốt nhiều thế kỷ.

Có những đồng tiền tại triển lãm gần như đã mòn hết hoa văn, chỉ còn lại vài ký tự Hán mờ nhạt. Nhưng chính sự hao mòn ấy lại khiến hiện vật trở nên sống động hơn, bởi nó cho thấy đồng tiền này từng thật sự tồn tại trong đời sống thường nhật thay vì chỉ được tạo ra để lưu giữ hay trưng bày.

Điểm đáng chú ý của triển lãm nằm ở hệ thống chú thích khá chi tiết đi kèm mỗi hiện vật. Bên cạnh tên gọi, năm đúc hoặc năm phát hành, nhiều đồng tiền còn được giới thiệu thêm về giá trị quy đổi, triều đại lưu hành, chất liệu chế tác và bối cảnh sử dụng trong từng giai đoạn lịch sử. Nhờ vậy, người xem không chỉ nhìn thấy những món đồ cũ nằm sau lớp kính mà còn có thể hình dung rõ hơn về cách người Việt từng giao dịch, mua bán và vận hành đời sống kinh tế qua nhiều thời kỳ khác nhau.

So với những khu vực tượng cổ hay hiện vật chiến tranh vốn thường thu hút đông khách hơn, khu trưng bày tiền cổ tại Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh tương đối yên tĩnh và không quá nổi bật về mặt thị giác. Nhưng cũng chính vì vậy mà trải nghiệm xem triển lãm ở đây trở nên chậm rãi hơn. Trong không gian kiến trúc Đông Dương cũ, những khay tiền đồng phủ màu thời gian, những tờ giấy bạc đã sờn mép hay các loại giấy tờ giao dịch cũ khiến cảm giác tham quan giống như đang lần giở từng lớp lịch sử bằng những vật thể nhỏ bé và gần gũi nhất của đời sống con người.

Bài: Quỳnh Mai - Ảnh: Nguyễn Trần Hiếu