VI
EN
Từ sợi lanh thành tấm áo
Đầu tháng 3 vừa qua, tại xã Lao Chải đã diễn ra lễ ra mắt “Tổ hợp tác giữ gìn trang phục truyền thống dân tộc Mông Đu” do Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Lao Chải, tỉnh Lào Cai tổ chức. Sự kiện có sự tham gia của người dân trong bản cùng đại diện Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Lao Chải, đại diện công ty Ethnotek và tổ chức phi lợi nhuận Tip Me - hai đơn vị đồng hành trong các dự án hỗ trợ cộng đồng dân tộc thiểu số bảo tồn sản phẩm thủ công.
Trong bản, hầu hết mọi người không nói được tiếng Kinh. Có lẽ vì thế, họ ít khi ra ngoài làm việc khác mà chủ yếu gắn bó với những công việc quen thuộc của người H’Mông. Điều này khiến kinh tế hộ gia đình và bản làng phát triển chậm, nhưng lại giúp việc bảo tồn truyền thống diễn ra tự nhiên. Hầu như tất cả bé gái đều được mẹ dạy cách trồng cây, thu hoạch sợi, dệt vải và làm thổ cẩm từ rất nhỏ.
Mông Đu (hay còn gọi là Hmoob Dub, Mông Đen) là một nhóm thuộc cộng đồng dân tộc H’Mông. Họ nổi bật với nghề trồng lanh, dệt vải và làm thổ cẩm
Qua lời kể của người dân, chúng tôi được biết, ngày xưa người H’Mông thường tự dệt vải, nhưng sau này họ dần mua vải bông của người Thái hoặc các loại vải công nghiệp về và thêu hoa văn. Hiện nay, chỉ còn người Thái giữ được truyền thống dệt vải bông, còn vải lanh rất ít nơi còn làm. Vì vậy, điều đáng quý nhất ở xã Lao Chải là sự gìn giữ trọn vẹn quy trình truyền thống, từ lúc gieo hạt lanh trên mảnh vườn nhỏ đến khi thu hoạch và dệt thành sợi vải.
Tôi nhớ lần trò chuyện với Hnub - một nhà thiết kế thời trang người H’Mông. Cô ấy chia sẻ rằng mỗi lần cầm một tấm thổ cẩm trên tay, cô lại nhớ đến mẹ mình: “Phụ nữ xưa thường không lấy được người mình yêu, cuộc sống khó khăn, họ gửi nỗi buồn vào từng câu hát, từng mũi chỉ. Người trong cuộc nhiều khi không ý thức hết tình cảm họ đã gửi gắm. Nhưng nếu chịu dừng lại, mình sẽ thấy trong mỗi tấm thổ cẩm là một câu chuyện, một tâm hồn. Mùa đông, họ quây quần bên bếp lửa, vừa thêu vừa kể chuyện; đi chăn trâu cũng tranh thủ thêu. Những hoa văn kia không chỉ để trang trí mà còn là nơi cất giữ nỗi buồn, ước mơ và sự kiên cường của người phụ nữ”.
Điều đáng quý nhất ở xã Lao Chải là sự gìn giữ trọn vẹn quy trình truyền thống, từ lúc gieo hạt lanh trên mảnh vườn nhỏ đến khi thu hoạch và dệt thành sợi vải
Quả thực, trong ký ức của những người con lớn lên tại xã Lao Chải, hình ảnh những người mẹ, người bà ngồi trước hiên nhà thêu thùa đã trở thành một điều thiêng liêng và ăn sâu vào bộ gen, mãi mãi thuộc về họ, làm nên con người họ. Khi được hỏi hoa văn trên tay áo của một người có ý nghĩa gì, một cô gái hồn nhiên đáp: “Em chẳng biết đâu. Bà và mẹ thêu như thế nên em làm theo thôi”.
Đương nhiên, ở mỗi khu vực khác nhau, người H’Mông đều có hoa văn sáng tạo riêng, và xu hướng thời trang thay đổi qua từng năm. Nhưng chính bản thân họ không lý giải được rõ ràng, và cũng không cần lý giải. Đặc biệt, tại xã Lao Chải, người ta vừa dùng kỹ thuật vẽ tay vừa kết hợp in sáp ong để tạo hoa văn. Trang phục của phụ nữ Mông Đu tại Lao Chải có điểm đặc biệt so với trang phục của các nhóm H’Mông khác ở phần áo của người nữ. Áo được may đơn giản, ôm sát người và tay lở, giống như áo trong bộ trang phục của người nam.
Trang phục của phụ nữ Mông Đu tại Lao Chải có điểm đặc biệt so với trang phục của các nhóm H’Mông khác ở phần áo của người nữ
Đâu có gì ngoài tình yêu
Chúng tôi – những người phương xa – được đón tiếp vô cùng nồng hậu. Mọi người trong bản tổ chức buổi văn nghệ với các tiết mục truyền thống như thổi khèn môi, thổi sáo, hát. Theo lời kể, giai điệu hát được truyền đời; mỗi người hát sẽ thay lời bằng chính suy nghĩ của mình. Bài hát hôm ấy mang ý nghĩa cầu chúc an lành cho mọi người. Sau văn nghệ, cả bản cùng dự tiệc với nhiều món ăn đặc biệt, rượu gạo và những lời chúc mừng vui vẻ, ấm áp.
Khi chúng tôi ra về, Và Thị Bâu – một cô gái trẻ trong Hội Phụ nữ xã Lao Chải – tặng tôi bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Mông Đu. Chiếc áo ôm sát người, thêu tay tinh xảo, hẳn mất rất nhiều thời gian mới hoàn thành. Bâu kể rằng mình rất yêu thổ cẩm, vẫn thường tự may áo cho mình và các anh chị em trong nhà. Với tôi, đó là món quà vô cùng quý giá, không biết dành bao nhiêu lời cảm ơn mới đủ.
Chúng tôi còn được Bâu dẫn vào một góc vườn nơi những hạt lanh gieo xuống cách đây chưa lâu đã vươn lên thành những mầm xanh đầy sức sống. Chỉ tầm 3 tháng nữa thôi, chúng sẽ vươn cao hơn mái nhà, bà con sẽ bắt đầu thu hoạch. Thân cây được bó lại, phơi khô rồi tuốt lấy sợi. Sau đó, sợi lanh được ngâm nước, giã mềm, se thành từng cuộn chỉ nhỏ. Những cuộn chỉ này tiếp tục được luộc, nhuộm bằng lá cây hoặc thảo mộc để tạo màu sắc tự nhiên. Khi đã khô, chúng được đưa lên khung cửi, dệt thành từng tấm vải thô.
Bâu còn hẹn rằng tháng 9 - 10 tới đây, xã Lao Chải sẽ tổ chức lễ hội lớn, trình diễn toàn bộ quy trình làm thổ cẩm, dặn chúng tôi “nhất định phải trở lại nhé!”. Chị Lờ Thị Mo - trưởng Hội Phụ nữ chia sẻ: “Trước đây, chị em chủ yếu làm tại nhà, nhận đơn đặt hàng lẻ từ khách tình cờ biết đến. Gần đây, nhờ mạng xã hội, một số chị em mở kênh TikTok, dù không nói tiếng Kinh nhưng vẫn giới thiệu sản phẩm bằng tiếng H’Mông, kết nối được với nhiều người và bán hàng tốt hơn. Giờ đây, khi Hội Phụ nữ được thành lập, mục tiêu của hội là làm việc có quy chuẩn, chia sẻ lợi nhuận, phát triển kinh tế cộng đồng và bảo tồn văn hóa một cách bài bản hơn”.
Trong bản, người dân ít nói tiếng Kinh, chủ yếu gắn bó với công việc truyền thống của người H’Mông
Đoàn khách chúng tôi phần lớn là người nước ngoài, đến từ nhiều quốc gia khác nhau. Chúng tôi chia thành từng nhóm nhỏ, chậm rãi theo dõi từng công đoạn: từ tước vỏ cây lanh, se sợi, dệt vải, vẽ sáp ong, giặt, phơi cho đến thêu hoa văn. Những câu chuyện mà người dân bản địa chia sẻ không thể đến với chúng tôi trọn vẹn vì rào cản ngôn ngữ. Có những lúc họ nói chuyện với nhau rồi cười vang đất trời, chúng tôi chẳng hiểu gì, nhưng lại thấy vui trong bụng.
Ai nấy đều trân trọng và ngưỡng mộ đôi bàn tay sương gió, chai sần mà vô cùng khéo léo của các mẹ, các bà – những người phụ nữ Mông Đu đã tạo nên những tấm thổ cẩm tuyệt đẹp. Trong từng đường kim mũi chỉ, đâu có gì ngoài tình yêu dành cho đất trời, cho những dãy núi cao đã chở che bao thế hệ người H’Mông, cho truyền thống được gìn giữ bằng chính công việc lao động mỗi ngày, quen thuộc tựa như hơi thở.
Nhịp sống ở xã Lao Chải tuy chậm khiến kinh tế chưa phát triển mạnh, nhưng đổi lại, các giá trị văn hóa được gìn giữ tự nhiên
