VI
Máy bay rời Athens trong một buổi sáng mùa hè rực nắng. Thành phố lùi dần phía sau, những dãy nhà trắng nhỏ lại giữa nền đất khô của miền Địa Trung Hải, rồi chỉ ít phút sau, khung cảnh ngoài ô cửa sổ đã hoàn toàn đổi khác. Một màu xanh thẳm mở ra dưới cánh máy bay, trải rộng đến tận đường chân trời và được điểm xuyết bởi vô số hòn đảo lớn nhỏ nằm rải rác như những nét cọ trên mặt biển.
Điểm đến của tôi là Santorini, hòn đảo vẫn được xem như biểu tượng của du lịch Hy Lạp. Phần lớn du khách tìm đến nơi đây để ngắm hoàng hôn trên miệng núi lửa, để dạo bước giữa những ngôi nhà trắng với mái vòm xanh hay tận hưởng vài ngày bình yên giữa Địa Trung Hải.
Tôi cũng mang theo sự háo hức của một người lần đầu đặt chân đến hòn đảo ấy. Thế nhưng, nhiều năm sau, khi nhớ lại Santorini, điều hiện lên đầu tiên trong ký ức lại không phải những con đường lát đá, những quán cà phê nhỏ hay sắc cam của buổi chiều buông xuống, mà là màu xanh bất tận của biển Aegean.
Tôi nhớ rất rõ buổi chiều đứng trên vách đá ở Oia. Gió từ ngoài khơi thổi vào mang theo vị mặn của biển, những con thuyền lặng lẽ cắt ngang mặt nước, còn phía xa, đường chân trời gần như hòa vào bầu trời. Chính trong khoảnh khắc ấy, một ký ức đã ngủ yên từ rất lâu bất chợt trở lại. Đó là Troy. Bộ phim tôi xem gần hai mươi năm trước với Brad Pitt trong vai Achilles.
Ngày ấy, tôi bị cuốn theo những trận giao tranh dữ dội dưới chân thành Troy, những cuộc quyết đấu làm nên số phận của các vị anh hùng và bầu không khí sử thi phủ lên toàn bộ bộ phim. Thời gian trôi qua, nhiều chi tiết dần mờ đi, chỉ còn một hình ảnh vẫn ở lại rất lâu trong trí nhớ: những cánh buồm của đoàn chiến thuyền Hy Lạp căng gió trên một vùng biển xanh thẳm.
Tôi tự hỏi vùng biển phía sau những cánh buồm ấy nằm ở đâu, thành Troy thật sự cách các vương quốc Hy Lạp bao xa và những con tàu năm xưa đã đi qua những vùng biển nào.
Chuyến đi Santorini nhiều năm sau không giải đáp ngay những câu hỏi ấy. Nó chỉ làm một việc rất giản dị: đặt tôi vào chính không gian nơi những câu chuyện ấy từng được sinh ra. Trước mắt tôi vẫn là mặt biển ấy, vẫn những cơn gió từ Aegean thổi qua các triền đá, vẫn những con tàu ngày ngày đi giữa các hòn đảo như đã làm suốt hàng nghìn năm. Thời gian đã thay đổi gần như mọi thứ, nhưng biển dường như vẫn là nhân chứng lặng lẽ của lịch sử.
Khi mọi con tàu đều hướng về Troy
Ba nghìn năm trước, cái tên Hy Lạp như chúng ta biết ngày nay vẫn chưa tồn tại. Quanh biển Aegean là những vương quốc độc lập như Mycenae, Sparta, Pylos, Argos hay Ithaca, mỗi nơi có một vị vua, một hạm đội và một vùng lãnh thổ riêng. Phía bên kia biển, trên bờ tây Tiểu Á, thành Troy vươn lên như một đô thị giàu có nhờ kiểm soát con đường giao thương nối biển Aegean với biển Đen. Chính vị trí ấy đã đưa Troy trở thành tâm điểm của một cuộc chiến được lưu truyền suốt hơn ba thiên niên kỷ.
Theo thần thoại Hy Lạp, cuộc chiến bắt đầu khi hoàng tử Paris đưa Helen, hoàng hậu của Sparta, về thành Troy. Nhưng phía sau câu chuyện tình nổi tiếng ấy còn là cuộc cạnh tranh về quyền lực và thương mại giữa các vương quốc quanh biển Aegean. Dù lịch sử và huyền thoại đã hòa quyện vào nhau đến mức khó có thể tách rời, cuộc chiến thành Troy vẫn trở thành chất liệu để Homer viết nên Iliad, thiên sử thi đặt nền móng cho văn học phương Tây.
Trong liên minh các vương quốc Hy Lạp có hai con người về sau trở thành biểu tượng của hai số phận rất khác nhau. Achilles bước lên chiến thuyền với khát vọng được hậu thế ghi nhớ như chiến binh vĩ đại nhất, còn Odysseus, vị vua của hòn đảo Ithaca nhỏ bé, rời quê hương vì lời thề và bổn phận của một người cai trị, luôn mang theo hy vọng sẽ có ngày trở về với gia đình. Một người trở thành linh hồn của Iliad. Người còn lại mở ra The Odyssey, nơi cuộc chiến đã khép lại nhưng hành trình của con người mới thực sự bắt đầu.
Khi thành Troy sụp đổ, những cánh buồm chiến thắng đồng loạt rời bến. Phần lớn các vị vua Hy Lạp lần lượt trở về vương quốc của mình. Riêng Odysseus phải mất thêm mười năm lênh đênh giữa biển cả mới nhìn thấy Ithaca ở phía chân trời. Chính mười năm ấy đã làm nên một trong những thiên sử thi vĩ đại nhất của nhân loại, đồng thời biến cuộc trở về của một vị vua trên hòn đảo nhỏ thành câu chuyện vẫn còn được kể cho đến tận ngày nay.
Hành trình của một người trở về
Iliad khép lại cùng khói lửa của thành Troy. The Odyssey mở ra khi những cánh buồm rời bến, đưa một chiến binh bước vào hành trình dài hơn cả cuộc chiến vừa kết thúc: hành trình trở về quê hương.
Đó cũng là điều khiến hai thiên sử thi của Homer đứng cạnh nhau mà không hề lặp lại. Một tác phẩm được viết cho vinh quang của những chiến binh trên chiến trường, tác phẩm còn lại dành cho một con người đã đi qua chiến tranh và chỉ còn mang theo khát vọng được trở về mái nhà của mình.
Trong mười năm lưu lạc, Odysseus băng qua vô số hòn đảo, đối diện với những cơn bão, những vùng biển xa lạ, những vị thần thất thường và những thử thách vượt quá sức tưởng tượng của con người.
Đọc The Odyssey hôm nay, rất nhiều chi tiết mang màu sắc thần thoại vẫn đủ sức cuốn hút: gã khổng lồ Cyclops chỉ có một mắt, tiếng hát mê hoặc của các nàng Siren, nữ thần Circe với phép thuật biến người thành thú hay hai quái vật Scylla và Charybdis canh giữ eo biển hẹp. Nhưng càng đọc chậm, tôi càng có cảm giác Homer chưa bao giờ muốn người đọc chỉ nhớ đến những quái vật ấy.
Mỗi thử thách giống như một lát cắt của đời người hơn là một màn trình diễn phép màu. Có những sức mạnh tưởng như không thể đánh bại bằng vũ lực mà chỉ có thể vượt qua bằng trí tuệ. Đôi khi, điều cản bước con người lại là những cám dỗ đủ khiến họ quên mất mục đích ban đầu. Rồi sẽ có lúc, trước mỗi ngã rẽ, người ta buộc phải chấp nhận mất mát vì không tồn tại một lựa chọn hoàn hảo. Xen giữa tất cả những điều ấy là nỗi nhớ quê hương chưa bao giờ nguôi trong lòng người đàn ông mang tên Odysseus.
Chính điều đó làm ông khác với rất nhiều hình tượng anh hùng trong thần thoại. Odysseus không phải người mạnh nhất, cũng không phải người được các vị thần ưu ái nhất. Ông mắc sai lầm, có lúc nóng vội, có lúc kiêu hãnh và cũng nhiều lần phải trả giá cho những quyết định của mình. Homer không biến nhân vật thành một con người hoàn hảo. Trái lại, chính những giới hạn ấy khiến Odysseus trở nên gần gũi sau hơn ba nghìn năm, bởi mỗi người đều có thể nhìn thấy một phần của mình trong cuộc hành trình ấy.
The Odyssey chưa bao giờ chỉ thuộc về Hy Lạp cổ đại. Thiên sử thi ấy đã vượt qua biên giới của thời gian để trở thành câu chuyện của mọi con người từng rời khỏi quê hương, từng đi qua những năm tháng nhiều biến động và từng có một nơi luôn mong được quay về. Ithaca trong tác phẩm của Homer không còn là một hòn đảo nhỏ giữa biển Ionia. Nó trở thành biểu tượng của đích đến mà mỗi người gìn giữ trong lòng mình.
Tôi nhớ lại buổi chiều đứng trên vách đá ở Oia, khi mặt trời chậm rãi trôi xuống phía đường chân trời và biển Aegean dần chuyển sang màu xanh sẫm. Xung quanh tôi là rất nhiều du khách đến từ khắp nơi trên thế giới. Mỗi người đều lặng lẽ theo đuổi suy nghĩ của riêng mình trước khoảnh khắc cuối ngày. Tôi cũng nhìn rất lâu về phía biển, rồi bất giác tự hỏi biết đâu hơn ba nghìn năm trước, cũng trên vùng biển này, đã có những con tàu mang theo những người lính rời quê hương, và nhiều năm sau lại có một con tàu khác chở Odysseus miệt mài tìm đường trở về Ithaca.
Dĩ nhiên, không ai biết chính xác hải trình trong The Odyssey đã đi qua những vùng biển nào. Huyền thoại và lịch sử từ lâu đã hòa quyện vào nhau. Điều còn lại không phải là một tấm hải đồ chính xác, mà là ký ức tập thể của cả một nền văn minh. Biển Aegean, biển Ionia hay Địa Trung Hải hôm nay vẫn nối tiếp nhau dưới cùng một bầu trời, vẫn có những cơn gió mùa hè thổi qua các hòn đảo đá và những con tàu lặng lẽ rời bến mỗi ngày. Thời gian đã thay đổi thế giới, nhưng không thể làm phai mờ những câu chuyện con người gửi lại trên mặt biển.
Biển Aegean vẫn còn đó
Chuyến bay rời Santorini cất cánh từ rất sớm. Xe buýt công cộng vẫn chưa hoạt động, còn taxi gần như không thể gọi được. Tôi khoác ba lô lên vai và lặng lẽ đi bộ hơn năm cây số từ khách sạn ra sân bay. Hòn đảo vẫn còn say ngủ. Ánh trăng cuối đêm treo lơ lửng trên bầu trời, gió từ biển thổi qua những triền đá, chỉ có tiếng bước chân và tiếng vali lăn trên mặt đường phá vỡ sự tĩnh lặng của buổi sớm.
Hơn năm cây số dưới ánh trăng không phải quãng đường dài nhất tôi từng đi, nhưng lại là quãng đường khiến tôi nhớ lâu nhất. Sau ngày thành Troy sụp đổ, những cánh buồm chiến thắng lần lượt rời bến. Có người nhanh chóng trở về quê hương. Riêng Odysseus phải đánh đổi thêm mười năm giữa biển cả mới nhìn thấy Ithaca hiện ra ở phía chân trời. Cuộc trở về ấy lớn đến mức vượt khỏi số phận của một con người để trở thành ký ức chung của cả nền văn minh phương Tây.
Máy bay từ từ lăn ra đường băng khi phía đông vừa hửng sáng. Santorini nhỏ dần sau ô cửa sổ với những mái nhà trắng bám trên vách đá dựng đứng, rồi tất cả tan vào màu xanh mênh mông của biển Aegean.
Đến lúc ấy, tôi mới nhận ra điều mình mang về không phải là những bức ảnh hay một danh sách địa điểm đã đi qua, mà là cảm giác lần đầu tiên được đứng giữa không gian đã nuôi dưỡng một trong những thiên sử thi vĩ đại nhất của nhân loại.
