Khi mâm vàng xoay giữa sân đình: Múa bóng rỗi Nam Bộ ở đình Sơn Trà

Múa bóng rỗi - loại hình diễn xướng dân gian gắn với tín ngưỡng thờ Bà của Nam Bộ

Trong kho tàng nghệ thuật dân gian Nam Bộ, múa bóng rỗi là một loại hình diễn xướng đặc biệt, được hình thành từ thời kỳ khai hoang, lập ấp vùng đất Nam Bộ cách đây hơn 300 năm, gắn bó mật thiết với tín ngưỡng thờ Bà trong đời sống tâm linh của cư dân phương Nam. Không thuần túy là một điệu múa, bóng rỗi là sự kết hợp giữa hát lễ, nhạc cúng, động tác múa và kỹ thuật trình diễn mang tính nghi lễ, thường xuất hiện trong các dịp cúng đình, lễ vía Bà, lễ tạ thần ở đình, miếu hoặc tư gia.

Múa bóng rỗi gắn chặt với tín ngưỡng thờ các vị nữ thần, thường gọi chung là thờ Bà ở Nam Bộ. Trong hệ thống tín ngưỡng này, phổ biến nhất là năm vị nữ thần: Chúa Xứ Thánh Mẫu (An Giang), Bà Đen (Tây Ninh), Bà Rá (Bình Phước), Chúa Ngung Man Nương (phổ biến khắp Nam Bộ) và Mẹ Thiên Y A Na. Những buổi múa bóng rỗi vì thế không chỉ mang tính trình diễn mà còn là một phần nghi lễ, nhằm dâng lễ, cầu an, cầu phúc cho cộng đồng.

Bài liên quan

“Vắng như chùa Bà Đanh”: Câu nói dân gian và ngôi chùa có thật ở Ninh Bình

"Mục Hạ Vô Nhân", bữa tiệc văn hoá dân gian đúng nghĩa

Về hình thức trình diễn, bóng rỗi gồm hai phần chính là múa bóng và hát rỗi. Múa bóng mang ý nghĩa dâng lễ vật lên thần linh, trong đó các động tác chủ yếu tập trung ở đầu, cổ và trán nhằm thể hiện sự cung kính đối với Bà. Những điệu múa dâng phổ biến gồm múa dâng mâm (mâm vàng, mâm bạc), múa dâng bông và múa dâng đèn.

Mâm vàng thực chất là mâm lễ vật dâng Bà. Trên mâm thường đặt một tháp vàng mã, được làm bằng giấy dát vàng, tạo hình mô phỏng những tháp Chăm. Việc sử dụng tháp vàng mã trong nghi thức dâng mâm gợi nhắc đến lớp trầm tích văn hóa cổ xưa của vùng đất Nam Bộ, nơi các yếu tố tín ngưỡng bản địa, Chăm và Việt giao thoa trong quá trình hình thành loại hình diễn xướng này. Khi múa, cô bóng không chỉ thao tác với chiếc mâm như một đạo cụ biểu diễn, mà đang thực hiện nghi thức dâng lễ trong không gian thờ tự.

Người thực hành múa bóng rỗi thường được gọi là cô bóng sẽ vừa hát các bài cúng đình, vừa thực hiện các động tác múa với mâm vàng, hoa, trụ, đũa… Các tiết mục đòi hỏi người múa không chỉ có vũ đạo đẹp, sự khéo léo và dẻo dai về thể chất, mà còn phải có khả năng cảm nhịp tốt, giọng hát rõ và năng lực kết hợp linh hoạt giữa ca, múa và diễn. Trang phục của cô bóng thường có màu sắc rực rỡ, trang điểm đậm, tạo nên diện mạo vừa trang nghiêm vừa nổi bật trong không gian nghi lễ.

Với giá trị lịch sử và văn hóa đặc thù, nghệ thuật diễn xướng múa bóng rỗi Nam Bộ đã được Nhà nước ghi nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2016.

Khi nhạc lễ vang lên giữa đình Sơn Trà

Trong khuôn khổ sự kiện Mã Đáo Nam Xuân, diễn ra từ ngày 2 đến 8/2/2026 tại đình Sơn Trà, bên cạnh không gian trưng bày bàn thờ Tết truyền thống của các cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer Nam Bộ, khách tham quan còn có dịp tiếp cận trực tiếp với múa bóng rỗi thông qua một buổi diễn được tái hiện trong không gian đình làng.

Trước khi phần múa chính thức bắt đầu, ban nhạc Cà Rắc Show mở màn bằng một số bản nhạc lễ quen thuộc như Hơi Ai, Hơi Oán. Đây là những làn điệu thường xuất hiện trong nhạc cúng, mang âm sắc chậm rãi, trầm buồn, giúp người nghe hình dung và làm quen với không khí của một buổi nhạc lễ truyền thống.

Sau đó, ban nhạc tiếp tục diễn tấu một trích đoạn trong một bài nhạc cúng đình quen thuộc. Đại diện nhóm, La Phạm Quốc Huy giới thiệu sơ lược về hai hệ thống nhạc cụ quan trọng trong nhạc lễ Nam Bộ: văn nhạc và võ nhạc. Văn nhạc gồm các nhạc cụ bộ kéo, bộ dây, bộ hơi như đàn, sáo - giữ vai trò dẫn dắt giai điệu, tạo không khí. Võ nhạc là các nhạc cụ bộ gõ như trống, chiêng - tạo nhịp, nhấn mạnh cao trào và nâng đỡ phần trình diễn.

Không gian đình Sơn Trà, với kiến trúc cổ truyền, hương khói nhè nhẹ và âm thanh nhạc lễ vang lên, trở thành một bối cảnh lý tưởng để tái hiện một phần nghi thức cúng đình - nơi múa bóng rỗi vốn sinh ra và tồn tại.

Mâm vàng xoay trên đầu, ký ức cổ truyền dậy

Sau phần nhạc lễ, chị Nhã được mời lên trung tâm sân đình để trình diễn một trích đoạn hát cúng đình. Tiếng hát cất lên, hòa cùng tiếng nhạc, mở đầu cho phần múa bóng rỗi - múa mâm vàng.

Trong ánh nhìn chăm chú của khán giả, chị Nhã vừa hát vừa thực hiện các động tác múa mềm mại, uyển chuyển. Cao trào của buổi diễn đến khi chị bắt đầu thực hiện những kỹ thuật khó, vốn là điểm nhấn đặc trưng của múa bóng rỗi: lật mâm vàng trên tay, giữ thăng bằng mâm vàng trên đầu, rồi đặt mâm vàng cân bằng trên miệng.

Không dừng lại ở đó, mâm vàng tiếp tục được chuyển sang một cây đũa, đầu đũa còn lại ngậm trên miệng; rồi lại chuyển sang một cây trụ dài khoảng một mét, đầu trụ đặt trên miệng, tạo nên chuỗi động tác liên hoàn đầy thách thức. Đỉnh điểm là khi chị Nhã thăng bằng hai cành hoa dơn, xếp ngang và dọc trên miệng, để khán giả xung quanh có thể đặt tiền vào khe giữa các cành hoa - một chi tiết quen thuộc trong các buổi múa bóng rỗi truyền thống.

Buổi diễn kết thúc trong những tràng vỗ tay kéo dài. Không chỉ bởi kỹ thuật trình diễn, mà còn bởi cảm giác hiếm hoi khi một loại hình diễn xướng dân gian tưởng chừng xa lạ được đưa về đúng không gian đình làng, giữa nhịp Tết.

Nỗ lực giữ gìn văn hoá truyền thống của thế hệ trẻ

Trong phần chia sẻ sau buổi diễn, chị Nhã cho biết mình sinh ra và lớn lên ở Bạc Liêu. Ban đầu, chị biết đến múa bóng rỗi thông qua các trang mạng xã hội, rồi tình cờ xem được những video của một nghệ nhân múa bóng rỗi. Từ tò mò đến say mê, chị tự tìm hiểu, học hỏi, và khi lên Sài Gòn, nhờ một nhân duyên, chị gặp được người chỉ dạy bài bản về nghề.

Đến nay, chị đã có khoảng 10 năm gắn bó với múa bóng rỗi. Dù buổi diễn tại đình Sơn Trà chưa thật sự trơn tru do điều kiện không gian và thời lượng, chị vẫn gửi lời cảm ơn đến ban tổ chức vì đã dành một khoảng không gian riêng cho múa bóng rỗi - một loại hình diễn xướng dân gian ngày càng hiếm thấy trong đời sống đương đại.

Đại diện Cà Rắc Show, La Phạm Quốc Huy, quê An Giang, chia sẻ rằng nhóm là tập hợp của khoảng 10 sinh viên khoa Truyền thông và Quốc tế, Đại học Hutech, cùng mong muốn tìm hiểu, phục dựng và giới thiệu các loại hình văn hóa dân gian Nam Bộ đến với công chúng trẻ. Nhờ sự kết nối của ban tổ chức Mã Đáo Nam Xuân, đội ngũ Cà Rắc Show có dịp mang múa bóng rỗi đến với khán giả tại đình Sơn Trà như một nhịp nối giữa quá khứ và hiện tại.

Trong tiếng nhạc lễ đã lắng, mâm vàng đã dừng xoay, buổi múa bóng rỗi khép lại. Nhưng dư âm về tín ngưỡng, ký ức làng quê và nỗ lực giữ nghề của những người trẻ vẫn còn ở lại, lặng lẽ nhưng bền bỉ như chính cách múa bóng rỗi đã tồn tại suốt nhiều thế kỷ ở Nam Bộ.

Bài: Quỳnh Mai - Ảnh: Nguyễn Trần Hiếu