VI
EN
Từ mạn-đà-la đến đời sống đô thị
Diễn ra từ ngày 15/3 đến 30/4 tại Hải An Gallery (TP.HCM), triển lãm “Duyên Linh” tiếp cận Phật giáo không chỉ như một hệ thống tín ngưỡng mà còn như một dòng chảy văn hóa - nghệ thuật liên tục biến đổi. Với lịch sử hơn 2.000 năm tại Việt Nam, Phật giáo đã thấm sâu vào đời sống tinh thần, hình thành nên một nền tảng đạo đức và thẩm mỹ bền vững. Trong bối cảnh đó, Phật giáo Kim Cang Thừa vốn xuất hiện muộn hơn (khoảng giữa thế kỷ XX) lại đang dần mở rộng ảnh hưởng, đặc biệt trong hai thập niên gần đây khi được lan tỏa mạnh mẽ qua truyền thông số.
Triển lãm "Duyên Linh" mở cửa tự do mang đến cho khách tham quan cơ hội tiếp cận và tìm hiểu về Phật giáo Kim Cang Thừa
Triển lãm lựa chọn tiếp cận dòng truyền thống này thông qua ngôn ngữ thị giác: tượng, tranh thangka, cờ cầu nguyện, kinh luân và các sắp đặt đương đại. Không gian trưng bày được tổ chức xoay quanh năm ý niệm cốt lõi của Phật học: vô thường, duyên khởi, từ bi, lan tỏa và sáng tạo. Trong đó, sáng tạo được hiểu như một “phương tiện thiện xảo” - cách mà giáo pháp được chuyển tải linh hoạt qua nhiều hình thức khác nhau, từ nghệ thuật đến đời sống thường nhật.
Tâm điểm của triển lãm là cấu trúc mạn-đà-la - biểu tượng vũ trụ trong Phật giáo Kim Cang Thừa. Với hình học khép kín và trật tự, mạn-đà-la không chỉ mang ý nghĩa thiền quán mà còn đóng vai trò dẫn dắt hành giả trên hành trình nội tâm. Tại đây, mạn-đà-la được chia thành bốn phương vị, đại diện cho các truyền thống Phật giáo hiện diện tại Việt Nam. Mỗi phương mang một màu sắc và ý niệm riêng, từ năng lực chữa lành, trí tuệ, sinh lực đến sự bản địa hóa.
Mạn-đà-la thường là hình tròn đối xứng, bao gồm các họa tiết hình học, hoa sen, và màu sắc phức tạp, lan tỏa từ trung tâm ra ngoài
Khách tham quan di chuyển theo chiều kim đồng hồ quanh mạn-đà-la - một hành vi mang tính biểu tượng cho sự vận hành của Pháp luân và dòng chảy liên tục của giáo pháp. Chính trong chuyển động này, triển lãm mở ra một cách tiếp cận Phật giáo không tĩnh tại mà luôn vận động, thích nghi và tái diễn giải.
Từ Hy Mã Lạp Sơn đến Việt Nam: Sự lan tỏa và biến đổi
Một trong những lớp nội dung quan trọng của triển lãm là hành trình của Phật giáo Kim Cang Thừa từ vùng Hy Mã Lạp Sơn đến Việt Nam. Tại không gian này, tôn giáo được nhìn nhận như một phần của đời sống - nơi tín ngưỡng, nghệ thuật, môi trường tự nhiên và sinh hoạt cộng đồng hòa quyện. Qua đó, triển lãm đặt Phật giáo Kim Cang Thừa trong một bối cảnh rộng lớn hơn: không chỉ là tôn giáo, mà còn là một hệ thống tri thức và biểu đạt văn hóa xuyên quốc gia.
Các tác phẩm của Nicholas Roerich - họa sĩ và nhà thám hiểm Nga mang đến góc nhìn khác về Hy Mã Lạp Sơn như một không gian thiêng liêng, nơi hội tụ của trí tuệ và khát vọng hướng thượng
Các tác phẩm của họa sĩ Nhật Bản Kuranishi, với bộ truyện “Tsuki to Kin no Shangrila”, khắc họa đời sống tu viện Tây Tạng qua lăng kính cá nhân và giàu cảm xúc
Khi đến Việt Nam, dòng truyền thống này không giữ nguyên trạng mà liên tục biến đổi. Triển lãm chỉ ra rằng, trong đời sống đương đại, Kim Cang Thừa thường được kết hợp với các thực hành bản địa, thậm chí giao thoa với tín ngưỡng dân gian như thờ Thần Tài hay Đạo Mẫu. Những hình thức dung hợp này phản ánh một thực tế: tôn giáo luôn thích nghi với bối cảnh xã hội, tạo ra những cách diễn giải mới phù hợp với đời sống hiện đại.
Không gian trải nghiệm: Hấp dẫn, lan tỏa và luân chuyển
Ba lớp không gian tiếp theo của triển lãm: hấp dẫn, lan tỏa và luân chuyển tập trung vào cách các thực hành tâm linh được trải nghiệm và tái định nghĩa trong bối cảnh đương đại.
Ở không gian “hấp dẫn”, triển lãm khai thác mối liên hệ giữa Phật giáo Kim Cang Thừa và các khái niệm phổ biến như “luật hấp dẫn”. Hình tượng Jambhala - vị Bồ Tát Tài Bảo được đặt ở trung tâm, gợi mở cách con người tìm kiếm sự sung túc không chỉ về vật chất mà còn về tinh thần. Tại đây, các biểu tượng như Bát Bảo Cát Tường được tái hiện trong nhiều hình thức, từ nghệ thuật truyền thống đến văn hóa đại chúng. Một phòng thiền nhỏ cho phép khách tham quan trực tiếp thực hành trì tụng chân ngôn, biến trải nghiệm triển lãm thành một hành vi tâm linh.
Jambhala trong Phật giáo Kim Cang Thừa nhấn mạnh việc tích lũy phước báu và lòng từ bi, còn Thần Tài thuộc tín ngưỡng dân gian gắn với sự thịnh vượng trong kinh doanh và cuộc sống
Không gian “lan tỏa” xoay quanh cờ cầu nguyện (lungta) - biểu tượng quen thuộc của Phật giáo Kim Cang Thừa, nơi những lời nguyện được gửi theo gió để lan tỏa phước lành và lòng từ bi. Hàng nghìn lá cờ trưng bày tại đây được thu nhặt từ sườn núi gần cung điện Leh (Ladakh, Ấn Độ), sau đó giặt sạch và bảo quản trước khi đưa vào không gian triển lãm. Khi kết thúc, toàn bộ sẽ được hoàn trả về tự nhiên thông qua nghi thức thiêu đốt theo truyền thống.
Những lá cờ lungta được thu nhặt từ mặt đất trên một sườn núi cạnh Cung điện Leh ở Ladakh, miền Bắc Ấn Độ
Bên cạnh đó là ván khắc mộc bản có xuất xứ từ Dharamshala, công cụ in cờ truyền thống của vùng Hy Mã Lạp Sơn. Trên mỗi lá cờ là hình Ngựa Gió ở trung tâm cùng các linh thú và chân ngôn Tây Tạng, thể hiện niềm tin vào sự bảo hộ và cân bằng.
Ván khắc rập mộc bản cờ Lungta - công cụ truyền thống để tạo ra các lá cờ Lungta dưới dạng in mộc bản tại các vùng núi Hy Mã Lạp Sơn
Từ nền tảng này, triển lãm mở rộng ý niệm lan tỏa sang bối cảnh đương đại, khi các hình ảnh và nội dung Phật giáo tiếp tục lưu chuyển mạnh mẽ trong không gian số, tạo nên những hình thức kết nối mới giữa cộng đồng.
Trong khi đó, “luân chuyển” xoay quanh biểu tượng Pháp luân và kinh luân. Những bánh xe kinh được đặt trong không gian để khách tham quan trực tiếp xoay, tái hiện một thực hành lâu đời của Kim Cang Thừa. Mỗi vòng xoay không chỉ mang ý nghĩa cầu nguyện mà còn là ẩn dụ cho quá trình bản địa hóa khi giáo lý được “xoay” qua các nền văn hóa khác nhau để thích nghi và tiếp tục tồn tại.
Kinh luân hay còn gọi bánh xe cầu nguyện (prayer wheels) của Tây Tạng thường chứa các văn bản kinh văn bên trong khi xoay có tác dụng tương tự như việc đọc to các câu kinh đó
Các yếu tố thị giác như tranh thangka, nút thắt cát tường hay phướn chiến thắng được sắp đặt như những “pháp khí thị giác”, giúp người xem tiếp cận triết lý Phật giáo thông qua hình ảnh. Đồng thời, âm thanh của chuông, trống và tụng niệm tạo nên một không gian đa giác quan, nơi trải nghiệm không chỉ dừng lại ở thị giác.
Kết nối và chữa lành: Khi nghệ thuật trở thành nghi lễ
Không gian cuối cùng - “kết nối” đưa triển lãm về với bối cảnh Việt Nam, nơi Phật giáo gắn liền với lịch sử và ký ức tập thể. Một sắp đặt bằng tre, lấy cảm hứng từ Thiền viện Trúc Lâm Bình Phước, được xây dựng như một không gian khép kín. Những sợi chỉ đỏ đan xen qua các thân tre tạo thành một mạng lưới sống động, tượng trưng cho sự kết nối và chữa lành. Không gian cũng liên hệ đến lịch sử chiến tranh tại Việt Nam, nơi các nghi lễ Phật giáo từng đóng vai trò trong việc siêu độ và hàn gắn.
Không gian sắp đặt lấy cảm hứng từ một không gian tương tự tại Thiền viện Trúc Lâm Bình Phước gắn với sự hiện diện của những linh hồn chiến sĩ ở Căn cứ Bộ Chỉ huy Quân giải phóng miền Nam Việt Nam tại Tà Thiết, Bình Phước
Triển lãm không né tránh những khía cạnh phức tạp của Phật giáo đương đại. Từ các nghi lễ như hỏa tịnh, cúng tsok đến việc sử dụng pháp khí, âm thanh, trang phục, tất cả đều được đặt trong mối quan hệ với đời sống hiện tại. Những yếu tố này cho thấy Phật giáo không chỉ tồn tại trong chùa chiền mà còn hiện diện trong từng hành vi, từng lựa chọn của con người.
Đáng chú ý, triển lãm cũng ghi nhận nỗ lực bản địa hóa thông qua các nghệ nhân Việt Nam. Những tượng Phật được chế tác trong nước, kết hợp kỹ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại như in 3D, cho thấy cách nghệ thuật Phật giáo đang được tái tạo trong bối cảnh mới. Đây không chỉ là sự tiếp nhận mà còn là quá trình sáng tạo, nơi các giá trị ngoại lai được chuyển hóa thành một phần của văn hóa bản địa.
“Duyên Linh” không đặt mục tiêu diễn giải trọn vẹn Phật giáo Kim Cang Thừa, mà mở ra một không gian đối thoại giữa truyền thống và hiện đại, giữa tín ngưỡng và nghệ thuật. Thông qua hệ thống biểu tượng, vật thể và trải nghiệm, triển lãm cho thấy cách một hệ thống tâm linh có thể tiếp tục sống, biến đổi và lan tỏa trong thế giới đương đại.
