Tìm về con đường Phật giáo nguyên thuỷ ở chùa Bửu Long

Trong hệ thống Phật giáo Việt Nam, nơi Bắc tông chiếm vị trí chủ đạo, Phật giáo Nam tông chỉ hiện diện với số lượng hạn chế, chủ yếu gắn với cộng đồng Khmer Nam Bộ. Chùa Bửu Long là một trong số ít những ngôi chùa Nam tông do người Kinh sáng lập giữa một đô thị lớn như TP.HCM. Chính sự kết hợp hiếm hoi giữa trường phái Phật giáo nguyên thủy, kiến trúc Nam tông và bối cảnh thành phố hiện đại đã khiến chùa Bửu Long trở thành một trường hợp đặc biệt trong đời sống Phật giáo đương đại.

Chùa Bửu Long tọa lạc trên một ngọn đồi thấp thuộc phường Long Bình, TP Thủ Đức, tách khỏi khu dân cư bằng một khoảng cây xanh rộng. Dù nằm trong địa giới thành phố, khuôn viên chùa tạo cảm giác biệt lập nhờ địa hình cao, hồ nước bao quanh và mật độ xây dựng được tiết chế. Từ cổng vào đến trung tâm khuôn viên là một quãng đi bộ đủ dài để người tham quan điều chỉnh nhịp di chuyển, quan sát tổng thể không gian trước khi tiếp cận các công trình chính.

Bài liên quan

Chuyện về Phù Châu Miếu - Ngôi Miếu Nổi giữa lòng sông ở Sài Gòn

Thiên Ân Đầm Môn: Ngôi chùa Việt - Nhật giao hòa giữa biển trời Vân Phong

Tổ chức không gian và tổng thể kiến trúc

Tổng thể kiến trúc chùa Bửu Long được tổ chức theo trục rõ ràng, lấy bảo tháp Gotama Cetiya làm trung tâm. Đây là công trình lớn nhất và cũng là điểm nhấn thị giác của toàn khuôn viên. Bảo tháp có kết cấu vươn cao theo dạng tháp tầng, thu dần về phía đỉnh, mang dáng dấp kiến trúc Phật giáo Nam tông phổ biến ở Thái Lan, Sri Lanka và Myanmar.

Khác với nhiều ngôi chùa Bắc tông tại Việt Nam, chùa Bửu Long không bố trí các công trình san sát nhau. Các hạng mục được đặt cách nhau bằng khoảng trống, hồ nước và mảng xanh, tạo nên những lớp không gian chuyển tiếp. Cách bố trí này giúp giảm cảm giác nặng nề về khối tích, đồng thời nhấn mạnh tính độc lập của từng công trình kiến trúc.

Màu sắc chủ đạo của chùa là trắng, kết hợp với các chi tiết mạ vàng ở đỉnh tháp và một số bộ phận trang trí. Việc tiết chế bảng màu khiến tổng thể công trình giữ được sự nhẹ nhàng, tránh cảm giác phô trương. Dưới các điều kiện ánh sáng khác nhau trong ngày, bề mặt công trình phản chiếu ánh sáng theo cách dịu, không tạo tương phản gắt.

Hoa văn và ngôn ngữ trang trí

Hoa văn tại chùa Bửu Long được sử dụng có chọn lọc, nhất quán với tinh thần Phật giáo nguyên thủy. Các mô-típ trang trí chủ yếu là hoa sen, bánh xe pháp, họa tiết hình học và một số biểu tượng truyền thống của Phật giáo Nam tông. Những chi tiết này xuất hiện ở chân cột, bệ tháp, lan can và các viền trang trí, với kích thước vừa phải, tạo ra một không gian thị giác tương đối “thoáng”, cho phép người tham quan quan sát công trình theo tổng thể thay vì bị cuốn vào các chi tiết rời rạc.

So với những ngôi chùa Việt Nam thông thường, chùa Bửu Long không sử dụng nhiều phù điêu kể chuyện hay tượng trang trí dày đặc mà đặt ở một số vị trí cố định. Ngay tại lối tiếp cận bảo tháp Gotama Cetiya, hệ thống bốn tượng rồng lớn được bố trí dọc theo bậc thang chính, tạo trục dẫn thị giác rõ ràng hướng về công trình trung tâm. Các tượng rồng có kích thước lớn, thân uốn lượn theo nhịp bậc, vừa đóng vai trò trang trí vừa định hình không gian tiếp cận.

Bao quanh bốn mặt và các cửa của bảo tháp, các tượng linh thú được sắp đặt theo bố cục đối xứng, giữ chức năng trấn giữ các hướng và lối vào chính. Việc đặt linh thú tại những vị trí then chốt này phù hợp với quan niệm kiến trúc - tâm linh truyền thống Á Đông, nơi các hình tượng bảo hộ thường được sử dụng để xác lập ranh giới và tính linh thiêng của công trình.

Hình tượng rồng và phượng tại chùa mang tạo hình gọn, thiên về khối và đường cong, hạn chế chi tiết rườm rà. Màu sắc được tiết chế, thường là trắng, xám đá hoặc điểm vàng, giúp các linh thú hòa vào tổng thể kiến trúc, trở thành lớp ngôn ngữ thị giác trung gian kết nối kiến trúc Phật giáo Nam tông với mỹ thuật Á Đông quen thuộc.

Sự hiện diện của các linh thú lớn tại chùa Bửu Long không làm lệch hướng trường phái mà phản ánh quá trình dung hòa giữa tư tưởng Phật giáo nguyên thủy và bối cảnh văn hóa bản địa. Đây là một trong những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của chùa: một công trình Nam tông nhưng không tách rời truyền thống thẩm mỹ Việt Nam.

Trường phái Phật giáo và định hướng tu tập

Chùa Bửu Long trực thuộc hệ phái Phật giáo Nam tông, còn gọi là Phật giáo nguyên thủy. Trường phái này tập trung vào việc thực hành và nghiên cứu giáo lý dựa trên Tam tạng Pali, nhấn mạnh con đường tu tập cá nhân, thiền định và sự tỉnh thức.

Hòa thượng Thích Viên Minh là vị trụ trì gắn liền với định hướng tư tưởng của chùa. Ông được biết đến với các trước tác và chia sẻ về Phật pháp nguyên thủy, nhấn mạnh việc hiểu và thực hành giáo lý trong đời sống thường nhật, thay vì đặt nặng hình thức nghi lễ. Trong một số thời điểm, người đến chùa có thể gặp trực tiếp Hòa thượng và trao đổi về giáo lý, tùy theo lịch sinh hoạt của nhà chùa.

Tinh thần Phật giáo nguyên thủy không chỉ thể hiện ở hoạt động tu tập mà còn phản ánh rõ trong cách tổ chức không gian và kiến trúc. Việc hạn chế trang trí, tiết chế màu sắc và giữ khoảng trống trong bố cục cho thấy sự ưu tiên dành cho trải nghiệm tĩnh lặng và quan sát nội tâm, phù hợp với định hướng tu tập của Nam tông.

Trong bối cảnh TP.HCM phát triển nhanh, chùa Bửu Long giữ một vị trí đặc biệt như một không gian tôn giáo mang tính khác biệt. Không chỉ khác về kiến trúc so với nhiều ngôi chùa Việt Nam quen thuộc, chùa còn đại diện cho một hướng tiếp cận Phật giáo ít phổ biến hơn trong đời sống đô thị.

Việc giữ mật độ xây dựng thấp, ưu tiên cảnh quan và không gian mở giúp chùa tránh được cảm giác quá tải thường thấy ở các điểm tham quan tâm linh đông người. Điều này cũng góp phần duy trì chức năng cốt lõi của chùa như một nơi tu tập và chiêm nghiệm, thay vì trở thành một điểm du lịch thuần túy.

Chùa Bửu Long vì thế không gây ấn tượng bằng sự hoành tráng hay sự dày đặc của các hoạt động lễ hội. Giá trị của nơi này nằm ở cách kiến trúc, hoa văn và định hướng tư tưởng được tổ chức nhất quán, tạo nên một không gian Phật giáo Nam tông hiếm hoi giữa lòng thành phố.

Bài và ảnh: Quỳnh Mai