Khi ký ức Nam Bộ soi mình qua những lớp gương màu trong triển lãm Nam Sử Họa Kiếng

Trong ánh phản chiếu của những tấm kiếng xưa, lịch sử không nằm yên như một lớp bụi thời gian mà hiện lên qua màu sắc, đường nét, qua những lớp vẽ ngược tạo nên bằng đôi tay của các nghệ nhân. Từ nghệ thuật tranh gương Cung đình Huế đến dòng tranh kiếng Nam Bộ dân gian, hành trình của chất liệu kính đã đi qua nhiều không gian văn hóa khác nhau, mang theo ký ức thẩm mỹ của nhiều thế hệ người Việt.

Triển lãm “Nam Sử Họa Kiếng” không chỉ là một cuộc trưng bày nghệ thuật, mà còn là hành trình khảo cứu và đối thoại với di sản. Ở đó, tranh kiếng được đặt trở lại trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam như một thành tố quan trọng của “biên niên nghệ thuật” Nam Bộ, nơi nghệ thuật, tín ngưỡng và đời sống từng hòa quyện không thể tách rời. Triển lãm diễn ra từ ngày 2/5 đến 31/5/2026 tại Annam Gallery, mở cửa từ 9:00 đến 20:00 hằng ngày.

Bài liên quan

“Sắc Nam Thấu Kiếng” - Khi di sản tranh kiếng Nam Bộ gặp gỡ nghệ thuật đương đại

Vẽ tranh trên kiếng - Trải nghiệm “ngược” qua mặt kính

Những lớp màu đi ngược thời gian

Điểm đặc biệt của tranh kiếng nằm ở kỹ thuật “đi sau về trước” - tức vẽ ngược trên mặt sau của tấm kính. Người nghệ nhân phải thực hiện các chi tiết nhỏ nhất trước tiên, rồi mới tô nền và hoàn thiện các lớp màu cuối cùng. Khi nhìn từ mặt trước, hình ảnh hiện lên trong trẻo, sắc nét và có chiều sâu đặc trưng mà ít loại hình hội họa nào mang lại.

Trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam, tranh kiếng Nam Bộ từng hiện diện khắp nơi: từ bàn thờ gia tiên, đình chùa, hội quán người Hoa đến những căn nhà phố miền Tây. Không đơn thuần là vật trang trí, tranh kiếng còn lưu giữ niềm tin tâm linh, khát vọng về tài lộc, bình an và hạnh phúc gia đình.

Tại triển lãm, người xem bắt gặp nhiều dòng tranh quen thuộc như tranh kiếng thờ, tranh hoa điểu, tranh khánh chúc hay tranh trang trí dân gian. Mỗi tác phẩm đều phản ánh một lớp văn hóa riêng của Nam Bộ, nơi sự giao thoa Việt - Hoa - Khmer tạo nên bản sắc thẩm mỹ độc đáo.

Từ tín ngưỡng dân gian đến vẻ đẹp cung đình

Một trong những điểm nhấn của triển lãm là các tác phẩm phục dựng thuộc dòng tranh kiếng Chợ Lớn và Mỹ Tho. Bộ “Tứ thời hoa điểu” khắc họa bốn mùa qua hình ảnh chim muông và hoa lá, mang ý nghĩa cầu chúc phúc lộc, sung túc. Sau nhiều hư hại theo thời gian, tác phẩm đã được nghệ nhân Trần Văn Nhanh phục dựng năm 2025 dựa trên kỹ thuật truyền thống, đặc biệt là hình tượng chim công - biểu tượng của phú quý và cao sang.

Trong khi đó, bộ tranh “Ông” của nghệ nhân Trần Văn Đầu cho thấy sự chuyển mình của tranh kiếng Nam Bộ vào giữa thế kỷ XX. Với nền tảng mỹ thuật hàn lâm và ảnh hưởng từ hội họa phương Tây, ông đã đưa tranh kiếng từ hình thức dân gian trở thành một loại hình phù hợp với kiến trúc nhà phố hiện đại lúc bấy giờ.

Không gian triển lãm cũng dành nhiều diện tích cho dòng tranh thờ - phần hồn quan trọng của tranh kiếng Nam Bộ. Từ hình tượng Quan Âm, Phật Thích Ca, Quan Công, Cửu Thiên Huyền Nữ đến Bà Chúa Xứ hay Ông Địa, mỗi tác phẩm đều phản ánh hệ thống tín ngưỡng phong phú của cộng đồng người Việt và người Hoa miền Nam.

Đặc biệt, bộ tranh “Bát Tiên” với tám vị tiên trong Đạo giáo mang màu sắc rực rỡ và bố cục đối xứng là minh chứng rõ nét cho sự dung hợp văn hóa Á Đông trong mỹ thuật Nam Bộ. Ở đó, nghệ thuật không chỉ phục vụ cái đẹp mà còn là phương tiện gửi gắm niềm tin và khát vọng sống.

Song song với tranh dân gian Nam Bộ, triển lãm còn mở ra một tuyến đối thoại thú vị với tranh gương Cung đình Huế - loại hình mỹ thuật từng hiện diện trong không gian triều Nguyễn. Những tác phẩm phục dựng như “Tam Phong Sáp Vân”, “Thanh Trì Hương Luyện”, “Khúc Chiểu Hà Huyên” hay “Sào Chi Miệt Tước” cho thấy sự tinh luyện của mỹ học cung đình qua kỹ thuật vẽ ngược trên kính.

Nếu tranh kiếng dân gian gần gũi với đời sống thường nhật thì tranh gương cung đình lại mang tính quy phạm và biểu tượng cao. Mỗi bức tranh không chỉ là phong cảnh mà còn là sự kết hợp giữa hội họa, thư pháp và tư tưởng Nho - Đạo. Những lớp màu trong trẻo, hiệu ứng phản chiếu cùng bố cục đăng đối tạo nên cảm giác vừa thực vừa siêu thoát.

Việc phục dựng các tác phẩm này không chỉ là câu chuyện tái tạo hình ảnh, mà còn là hành trình nghiên cứu kỹ thuật, chất liệu và tư duy tạo tác của nghệ nhân xưa. Trong bối cảnh nhiều nguyên bản đã thất lạc theo thời gian, nỗ lực của các nghệ nhân và nhà nghiên cứu hôm nay giống như một cách nối lại sợi dây ký ức đứt đoạn của mỹ thuật Việt.

Khi di sản bước vào đời sống đương đại

“Nam Sử Họa Kiếng” không dừng lại ở việc bảo tồn hay tái hiện quá khứ. Phần cuối triển lãm mở ra một hướng tiếp cận mới: đưa tranh kiếng bước vào nghệ thuật ứng dụng đương đại.

Tác phẩm “Ngọc Ảnh Đan Thanh” của nhà thiết kế Đào Minh Đức là một ví dụ tiêu biểu. Lấy cảm hứng từ tranh kiếng “Mai Lan Cúc Trúc”, tác phẩm chuyển hóa tinh thần của tứ quân tử Á Đông lên chất liệu thời trang. Những hiệu ứng ánh sắc, bề mặt phản quang và cấu trúc đa lớp khiến trang phục mang cảm giác như một tấm tranh kiếng đang chuyển động cùng cơ thể.

Trong khi đó, các tác phẩm như “Tố Nữ”, “Cô Chín”, “Hòa Tấu” hay “Phê Bệt” cho thấy khả năng thích nghi mạnh mẽ của ngôn ngữ tranh kiếng trong đời sống hôm nay. Từ hình tượng thiếu nữ trong tranh Hàng Trống, tín ngưỡng Tứ Phủ đến văn hóa cà phê vỉa hè của người trẻ Sài Gòn, tất cả đều được tái cấu trúc bằng kỹ thuật vẽ ngược trên kính và tư duy thị giác đương đại.

Điều đáng chú ý là ở những tác phẩm này, tranh kiếng không còn là đối tượng trưng bày tĩnh tại. Nó trở thành một “ngôn ngữ sống”, có thể phản chiếu chính người xem, kéo họ bước vào không gian của tác phẩm và đối thoại với ký ức văn hóa của mình.

Qua mỗi lớp kiếng phản chiếu, triển lãm mở ra một hành trình nơi quá khứ, hiện tại và tương lai cùng song hành. Và ở điểm cuối của hành trình ấy, câu chuyện về tranh kiếng Nam Bộ không khép lại, mà tiếp tục được viết tiếp bởi những nghệ nhân, nghệ sĩ và cả những người trẻ hôm nay.

Bài: Quỳnh Mai - Ảnh: Nguyễn Trần Hiếu