Tết Nam Bộ qua câu chuyện bàn thờ trong “Mã Đáo Nam Xuân”

Sài Gòn - mảnh đất của những lớp văn hóa chồng lên nhau

TP.HCM hay Sài Gòn theo cách gọi xưa nay vốn là vùng đất của những cuộc gặp gỡ. Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, nơi đây trở thành điểm hội tụ của nhiều cộng đồng cư dân khác nhau như người Kinh, người Hoa, người Khmer, người Chăm và cả người Chà Và (tên gọi xưa dùng để chỉ những người gốc Java (Indonesia), về sau được dùng rộng hơn cho các cộng đồng da ngăm đến từ Nam Á và Đông Nam Á).

Điều đặc biệt ở Sài Gòn không nằm ở việc các cộng đồng này cùng sinh sống, mà ở cách họ sống cùng nhau. Không có những ranh giới văn hóa khép kín, người Kinh, người Hoa, người Khmer… hòa trộn trong đời sống thường nhật, học hỏi lẫn nhau từ tập quán sinh hoạt, tín ngưỡng cho đến ẩm thực, lễ nghi. Chính sự dung nạp ấy đã tạo nên một không gian văn hóa đa tầng, nơi mỗi bản sắc vẫn giữ được cốt lõi riêng nhưng không ngừng biến đổi theo dòng chảy chung của đô thị.

Bài liên quan

Những tà áo dài ngày giáp Tết trên sân sỏi trắng của Địa Tạng Phi Lai Tự

Thủ phủ hoa kiểng miền Tây - Làng hoa Sa Đéc rực rỡ trước thềm Tết Bính Ngọ

Xuất phát từ những “nguồn tư liệu văn hóa sống” - những tập tục, nghi lễ vẫn đang tồn tại trong đời sống Sài Gòn hôm nay, Tàng Culture Lab, một nhóm bạn trẻ chuyên thực hiện các dự án văn hóa, đã lựa chọn bàn thờ Tết làm điểm tựa để kể lại câu chuyện về sự giao thoa văn hóa Nam Bộ qua sự kiện Mã Đáo Nam Xuân.

Diễn ra tại đình thần Sơn Trà (Sơn Trà Đình Tín Nghĩa Hội), tọa lạc tại số 113A Nguyễn Phi Khanh, phường Tân Định, TP.HCM, Mã Đáo Nam Xuân tái hiện ba bàn thờ Tết đại diện cho ba cộng đồng cư dân có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến văn hóa miền Nam: người Kinh, người Hoa và người Khmer.

Bàn thờ người Kinh và quan niệm đủ đầy trong ngày Tết

Trên bàn thờ của người Kinh, bên cạnh những vật phẩm quen thuộc như bát hương, chân đèn hoặc đèn dầu, bình hoa và bộ chén nước hay rượu, bàn thờ còn có mâm ngũ quả với các loại trái cây bản địa. Đặc biệt, ba chén gạo, ba chén muối và ba chén trà khô được đặt trang trọng như một dạng “lộc” đầu năm. Sau khi cúng, những lễ vật này sẽ được xin lộc, đổ lại vào hũ gạo, hũ muối hay hũ trà để cầu mong sự đủ đầy, no ấm cho cả năm.

Cạnh đó còn có bàn vàng mã Nam Kỳ gắn với loại hình múa bóng rỗi - một hình thức diễn xướng dân gian đặc trưng của Nam Bộ, gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu như Linh Sơn Thánh Mẫu, Bà Chúa Xứ, Thiên Hậu Thánh Mẫu. Múa bóng rỗi thường được tổ chức trong các lễ Kỳ Yên tại các đình làng Nam Bộ diễn ra vào tháng Giêng hoặc tháng Ba âm lịch với mục đích cầu an, cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.

Những tháp vàng mã, còn gọi là mâm vàng, mâm bạc hay mâm ngũ sắc, được xếp mô phỏng các ngôi tháp Chăm cho thấy mối liên hệ nguồn gốc với văn hóa Chăm Pa của nghệ thuật múa bóng rỗi.

Không gian thờ tự của người Kinh trong dịp Tết thường rực rỡ sắc vàng và đỏ, được điểm xuyết bằng hoa mai, liễn đối, tạo nên cảm giác hân hoan, tươi sáng. Hoa Tết phổ biến nhất vẫn là mai vàng - biểu tượng của vinh hiển và tài lộc bên cạnh cúc vạn thọ hay hoa huệ.

Từ kim huê đến đồ thế: thế giới biểu tượng trên bàn thờ người Hoa

Bên phải đình là bàn thờ của người Hoa, được sắp xếp theo lối thờ cúng phổ biến của cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn. Bàn thờ này gây ấn tượng mạnh bởi sự phong phú và cầu kỳ trong cách bày biện, phản ánh quan niệm về sự sung túc, đủ đầy ngay từ đầu năm mới.

Bàn thờ Tết của người Hoa thường được chia thành bốn nhóm lễ vật chính: đồ khô, bánh trái, hoa quả tươi và đồ giấy. Trong đó, nhóm đồ khô chiếm số lượng nhiều nhất, gồm mộc nhĩ, nấm mèo, nấm hương, các loại đậu, táo, tóc tiên (một loại rong biển). Theo quan niệm của người Hoa, việc trưng bày nhiều đồ khô tượng trưng cho mùa màng bội thu trong năm cũ và là lời cầu chúc cho năm mới tiếp tục sung túc, đủ đầy. Mặt khác, vì bàn cúng giao thừa thường được giữ trong nhiều ngày, đồ khô cũng tiện bảo quản và sau đó có thể sử dụng để nấu nướng.

Nhóm bánh trên bàn thờ người Hoa gồm bánh thuẫn (bánh bò), bánh bông lan, bánh bao có điểm chung là đều dùng men nở. Sự “nở ra” ấy mang ý nghĩa phát triển, sinh sôi, làm ăn khấm khá trong năm mới. Trái cây vẫn chủ yếu là các loại trái cây bản địa, phản ánh sự thích nghi của cộng đồng người Hoa với môi trường sống Nam Bộ.

Một nét đặc sắc khác nằm ở nhóm đồ giấy. Thay vì trưng bày vàng mã rời rạc, người Hoa ở Chợ Lớn có kỹ nghệ xếp giấy thành những tháp vàng mã vừa mang tính thẩm mỹ vừa thể hiện lòng thành kính. Trong số đó, kim huê là vật phẩm nổi bật nhất. Kim huê được làm từ giấy, có đài hoa hình tam giác, phía trên gắn lông công, phía dưới là những trái cầu tròn, thường được trang trí trên các đồ vật mang tính đối xứng như bài vị, cửa nhà hay chân đèn.

Theo quan niệm xưa, lông công là vật quý, chỉ dành cho những người có chức tước. Một cách lý giải khác, phổ biến trong cộng đồng người Hoa Chợ Lớn, cho rằng con công là loài vật “miễn nhiễm với độc”, có khả năng chuyển hóa độc tố thành những sắc màu rực rỡ trên đuôi. Vì vậy, sự xuất hiện của lông công trên bàn thờ mang hàm ý chuyển hóa vận xấu, xui rủi thành điều tốt lành.

Phía dưới bát hương là một dải giấy đỏ có hình mặt người, gọi là “đồ thế”. Người Hoa không chỉ cúng tổ tiên hay thần linh mà còn cúng cho những “người khuất mặt”, và đồ thế được xem như một dạng “căn cước” để định danh cho những linh hồn ấy. Dưới chân bàn thờ còn đặt dụng cụ dùng cho tục “đánh tiểu nhân” - một thực hành tín ngưỡng đặc trưng của người Hoa Chợ Lớn.

Bàn thờ người Khmer và triết lý nhân sinh từ tháp Bai Sây

Trái ngược với người Kinh và người Hoa, cộng đồng người Khmer không đón Tết Nguyên đán mà có Tết cổ truyền riêng mang tên Chôl Chnăm Thmây, diễn ra trong ba ngày vào khoảng giữa tháng 4 dương lịch. Do mọi sinh hoạt tín ngưỡng của người Khmer đều gắn liền với nhà chùa, bàn thờ Tết của họ cũng mang những đặc điểm rất khác.

Tại mỗi gia đình Khmer, bàn thờ không tập trung vào việc thờ cúng tổ tiên mà chủ yếu thờ Đức Phật và các vị thần bảo hộ. Trên bàn thờ thường có năm cây nến, năm cây nhang, năm chén cốm dẹp, một cặp dừa, hai đĩa bánh phồng tôm và hai đĩa trái cây. Đặc biệt, hai tháp chuối gọi là Bai Sây (hay Sla-tho bai-sây) là lễ vật đặc trưng, mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc.

Toàn bộ tháp Bai Sây được xem như hình ảnh thu nhỏ của con người và vũ trụ. Thân chuối tượng trưng cho thân xác, lớp lá chuối bọc ngoài là làn da, những lá chuối cuốn thành từng chùm năm chiếc tượng trưng cho những bàn tay nâng đỡ. Phần chóp nhọn phía trên là đầu, bên trong có bắp nổ tượng trưng cho xương. Lễ vật này được cúng tại gia trước, sau đó mang lên chùa để dâng, thể hiện mối liên kết chặt chẽ giữa đời sống gia đình và không gian Phật giáo trong văn hóa Khmer.

Khi người trẻ mở lại cánh cửa văn hóa đình làng

Khẩu Cao Nhựt Phúc - cố vấn văn hóa của Tàng Culture Lab cho biết ban tổ chức đều là người trẻ, thuộc thế hệ Gen Z, nên lựa chọn cách truyền tải gần gũi, hai chiều, khuyến khích người xem đặt câu hỏi, trao đổi và trò chuyện, thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều.

Thông qua Mã Đáo Nam Xuân, Tàng Culture Lab mong muốn mang đến cho khách tham quan một cái nhìn toàn diện hơn về Tết Nam Bộ - bức tranh đa sắc của nhiều cộng đồng cư dân cùng chung sống. Đồng thời, nhóm cũng muốn phá vỡ tâm lý e dè, sợ hãi khi đứng trước bàn thờ. Theo Phúc, bàn thờ không chỉ là nơi thờ cúng thần Phật hay người đã khuất, mà về bản chất là một hình thức trang trí mang ý nghĩa tinh thần, nơi con người gửi gắm ước vọng và kết nối với các giá trị văn hóa.

Anh Nguyễn Ngọc Nhã, đời thứ tư trông coi đình Sơn Trà, đã gắn bó với ngôi đình này suốt hơn mười năm qua. Trước đây, công việc của anh chủ yếu là gìn giữ không gian thờ tự, lo hương khói và tổ chức lễ Kỳ Yên hằng năm theo lệ đình. Tuy nhiên, trong vài năm trở lại đây, khi ngày càng có nhiều người trẻ tìm đến đình Sơn Trà để tìm hiểu về văn hóa truyền thống, vai trò của anh dần mở rộng sang việc đồng hành, hỗ trợ các nhóm trẻ tổ chức những hoạt động văn hóa phù hợp với không gian đình.

Sự kiện Mã Đáo Nam Xuân là một trong những sự kiện có sự đồng hành của anh Nhã. Trước đó, đình Sơn Trà từng là địa điểm diễn ra sự kiện Khởi Đăng Tác Khí - không gian trưng bày và phục dựng đèn lồng cổ vào dịp Trung thu năm 2025 và tiếp tục được anh Nhã tạo điều kiện để trở thành nơi diễn ra một chuyên đề Tết mang tính nghiên cứu, trưng bày và đối thoại văn hóa như Mã Đáo Nam Xuân. Anh cho biết khi nhận thấy sự nghiêm túc và tinh thần cầu thị của các bạn trẻ trong việc tìm hiểu văn hóa, anh mong muốn đình không chỉ là nơi diễn ra các nghi lễ truyền thống, mà còn là không gian để thế hệ trẻ tiếp cận, học hỏi và tiếp nối những giá trị văn hóa trong đời sống đương đại.

Được lên ý tưởng trong khoảng một tháng và chuẩn bị, sắp xếp trong đình Sơn Trà suốt năm ngày, Mã Đáo Nam Xuân diễn ra từ ngày 1 đến ngày 8/2/2026, mang đến một không gian Tết cổ truyền vừa trang nghiêm vừa cởi mở. Ở đó, mỗi bàn thờ không chỉ là một cấu trúc vật chất, mà là một câu chuyện về ký ức, niềm tin và vẻ đẹp của sự đa dạng văn hóa trên mảnh đất Sài Gòn.

Bài: Quỳnh Mai - Ảnh: Nguyễn Trần Hiếu