VI
EN
Cánh cửa của căn nhà cổ 3 tầng xây từ năm 1963 tại số 145 Trần Quang Khải, phường Tân Định, Quận 1 ngày nào cũng mở. Đó là Bảo tàng Biệt động Sài Gòn, nơi từng là cơ sở bí mật của lực lượng Biệt động Sài Gòn, hoạt động dưới vỏ bọc cơ sở đóng xích lô và gia công đồ nội thất cho Dinh Độc Lập, giúp lực lượng biệt động thực hiện các hoạt động trong nội thành mà không bị phát hiện.
Bảo tàng Biệt động Sài Gòn hiện nằm tại chính nơi hoạt động của biệt động Sài Gòn trước đây
Người quản lý khẽ chào, giọng ông hào sảng, chầm chậm kể về cách những chiến sĩ biệt động đã hoạt động bí mật ngay dưới tầm mắt của chính quyền Sài Gòn cũ. "Biệt động Sài Gòn không chỉ có hầm tối dưới đất, họ còn có những 'hầm nổi' ngay giữa ban ngày. Bác Năm Lai đóng vai một nhà thầu khoán giàu có, đi xe sang, quan hệ toàn nhân vật cộm cán của chính quyền cũ. Kẻ thù nhìn vào chỉ thấy một ông chủ hào hoa, đâu ai ngờ ông ấy chính là người trực tiếp thiết kế và chỉ đạo xây dựng các kho vũ khí bí mật nằm ngay sát vách các cơ quan đầu não của địch”.
Bác Năm Lai mà người quản lý nhắc đến chính là ông Trần Văn Lai, một chiến sĩ biệt động Sài Gòn từng phụ trách xây dựng mạng lưới cơ sở bí mật trong nội thành Sài Gòn, tổ chức vận chuyển vũ khí, tài liệu, lực lượng vào nội đô và chuẩn bị cho các trận đánh lớn, đặc biệt là Tết Mậu Thân 1968 (cung cấp sơ đồ, đường đi, kho chứa…)
Đi sâu vào bên trong không gian trưng bày, tôi dừng lại trước một chiếc Vespa cổ kiểu Ý - loại xe từng rất phổ biến ở Sài Gòn những năm đó.
Khu vực tái hiện lại vỏ bọc của các chiến sĩ biệt động Sài Gòn xưa với xe máy và những vật dụng hết sức bình thường
Bên cạnh, trên bảng trưng bày rực sắc đỏ là bộ dụng cụ làm mộc thủ công của bác Năm Lai.
Không chỉ đóng vai ông chủ, bác còn trực tiếp dùng chính bộ đồ nghề này, gồm những cái bào, đục, thước vuông, kìm bấm để đo đạc và làm việc nội thất trong các công trình mà bác cải tạo. Đó là cách các chiến sĩ tận dụng nghề nghiệp làm vỏ bọc cho các hoạt động bí mật.
Bộ dụng cụ làm mộc thủ công của bác Năm Lai
Người quản lý chỉ vào một khúc gỗ sần sùi, nhìn bề ngoài chỉ là củi đun bình thường, nhưng khi mở ra, bên trong đã được đẽo rỗng một cách tinh vi để giấu gọn những quả lựu đạn mỏ vịt và đạn cối. "Đây chính là cách các bác chở 'hàng' vào nội đô. Kẻ thù xét xe chỉ thấy gỗ củi, đâu ngờ bên trong là khối thuốc nổ sẵn sàng làm rung chuyển sào huyệt của chúng”, người quản lý hào hứng kể.
Cạnh đó là hàng loạt vũ khí tác chiến được trưng bày, từ súng trường, băng đạn đến đủ loại lựu đạn và cả khối mìn định hướng Claymore. Ở một góc khác, khẩu súng cối cỡ lớn đứng sừng sững bên cạnh chiếc xe đạp giao liên đơn sơ. Những hiện vật này cho thấy sự chuẩn bị công phu và nghệ thuật ngụy trang đỉnh cao của Biệt động Sài Gòn khi biến những vật dụng bình dị nhất thành vũ khí sắc bén để đánh địch ngay trong hang ổ.
Dưới chân tấm bản đồ tác chiến là những khối thuốc nổ TNT và kíp nổ - thứ vũ khí đáng sợ nhất của Biệt động Sài Gòn. Người quản lý chỉ vào những bánh thuốc nổ được bọc kín, buộc dây chằng chịt, kể rằng đây chính là "quả đấm" thép đã gây ra những vụ nổ rúng động tại các tòa nhà hành chính và quân sự của địch. Những ống kíp nổ nhỏ bé màu bạc kia, khi kết hợp với khối thuốc nổ TNT trong các thùng gỗ có thể phá hủy những bức tường kiên cố nhất.
Để đưa được hàng chục ký thuốc nổ này vượt qua hàng loạt trạm kiểm soát vào trung tâm thành phố, các chiến sĩ đã phải ngụy trang chúng vào đáy xe Citroen hay giấu dưới những lớp hàng hóa bình thường. Nhìn những khối thuốc nổ này trong những ngày tháng Tư lịch sử, ta càng thấu hiểu sự dũng cảm tột cùng của những người lính biệt động, những người đã mang theo "tử thần" bên mình để đổi lấy sự hồi sinh cho đất nước.
Khối thuốc nổ và kíp nổ thường được các chiến sĩ Biệt động Sài Gòn sử dụng trong các trận đánh lớn
Bên cạnh kho vũ khí rực mùi thuốc súng là những món đồ sinh hoạt bình dị nhưng lại mang sứ mệnh không hề tầm thường. Người quản lý chỉ vào bộ cặp lồng sắt sờn cũ và chiếc bình thủy hoa văn cổ, kể rằng đây từng là phương tiện vận chuyển tài liệu và tiền vàng của các nữ chiến sĩ biệt động. Nhìn bề ngoài chỉ là gánh cơm trưa của người lao động, nhưng bên dưới đáy cà-mèn hay trong vỏ phích nước lại là những ngăn bí mật giấu kín mật mã cách mạng.
Những vật dụng đời thường được các chiến sĩ biệt động tận dụng làm vỏ bọc để vận chuyển thư từ, tài liệu mật
Ở góc bàn làm việc, máy đánh chữ đã hoen rỉ theo thời gian là vật dụng mà bà Nguyễn Thị Phượng, người từng là thư ký và đánh máy cho Thiếu tướng Trần Hải Phụng - Tư lệnh Quân khu Sài Gòn - Gia Định, dùng để đánh các công văn, mật thư và chỉ thị gửi tới các đơn vị chiến đấu trong nội thành Sài Gòn vào cuối thập niên 1960 đến 1975, trước khi tặng lại cho bảo tàng.
Chiếc máy đánh chữ cổ được bà Nguyễn Thị Phương tặng lại bảo tàng
Giữa tiếng gõ lạch cạch của máy đánh chữ và âm thanh rè rè của radio, những bản kế hoạch tác chiến cho ngày 30/4 đã âm thầm được hình thành ngay dưới mũi tên mật thám. Những kỷ vật này nhắc nhở rằng, cuộc chiến giải phóng không chỉ có tiếng súng, mà còn là sự lì lợm, thông minh trong từng bữa cơm, từng bản tin radio của những con người sống giữa lòng địch.
Hoá chất để viết thư từ, tài liệu mật của bà Nguyễn Thị Phương
Đi qua từng từng ấy câu chuyện, hiện vật cuối cùng khiến bất cứ ai cũng lặng đi đôi chút. Đó là quyển sổ lưu niệm được đặt mở sẵn trang viết tay của Đại tướng Võ Nguyên Giáp từ ngày 15/02/2010. Trên trang giấy, dòng chữ của Đại tướng ghi rõ: "Tôi rất hoan nghênh tinh thần của tập thể các đồng chí, cán bộ và chiến sĩ biệt động Sài Gòn hiện đang giữ gìn di tích hầm chứa vũ khí tiến công Dinh Độc Lập Tết Mậu Thân 1968".
Những dòng chữ viết tay của Đại tướng Võ Nguyên Giáp được đặt trang trọng một góc phòng
Nhìn khẩu súng ngắn rỉ sét, chiếc bi đông nước móp méo hay bộ quần áo bà ba sờn vai trưng bày trong tủ, tôi thấy hiện lên cả một thế hệ. Họ là bác tài xế, chị bán hàng rong, hay ông giáo hiền lành ban ngày, nhưng khi đêm xuống hoặc có lệnh tấn công, họ biến thành những chiến sĩ tinh nhuệ nhất.
Sự hào sảng của người quản lý khi kể về những trận đánh vào Dinh Độc Lập hay Tòa Đại sứ Mỹ khiến tôi cảm thấy như mình đang được sống lại không khí của những ngày tổng tiến công. Đó là cuộc đấu trí nghẹt thở của những con người phải sống một cuộc đời "hai mặt" đầy rẫy hiểm nguy để bảo vệ mạng lưới, bảo vệ lý tưởng đến hơi thở cuối cùng.
Bước sang những ngày tháng Tư này, không gian bảo tàng dường như đặc quánh lại bởi ký ức và cảm xúc. Người quản lý tâm sự, mỗi năm, đến dịp này, bảo tàng đón nhiều bác cựu chiến binh ghé thăm. Có người tóc bạc trắng, có người mang trên mình những vết sẹo chiến tranh, nhưng khi ngồi lại đây, trước những hiện vật cũ, họ vẫn nói cười sảng khoái như thời còn trẻ.
Họ nói rằng, nhìn thành phố bây giờ phát triển, nhộn nhịp thế này, mừng lắm chứ. Nhưng mừng bao nhiêu lại thương những người đồng đội đã ngã xuống ngay trước thềm chiến thắng bấy nhiêu. 30/4 không chỉ là ngày vui mà còn là ngày để nhắc nhở rằng “hòa bình này đắt giá đến nhường nào”.
